لە چەند ساڵی ڕابردوودا، فرۆکە بێ فڕۆکەوانەکان بوونەتە یەکێک لە گەورەترین هەڕەشەکانی شەڕی مۆدێرن. شەڕەکانی ئۆکرانیا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەریای سوور نیشانیان دا کە درۆنە هەرزانبەهاکان دەتوانن بە تێچوویەکی کەم زیانێکی زۆر بگەیەنن، بۆیە زۆرێک لە وڵاتان دەستیان کردووە بە پەرەپێدانی سیستمی بەرگریی نوێ کە لە مووشەکی گرانبەها کەمتێچوو‌تر و کاریگەرتر بێت.

لەو چوارچێوەیەدا، کۆمپانیای پیشەسازى ئاسمانى ئیسرائیل (IAI) سیستمێکی نوێی ناسراو بە هیپنۆسیس (Hypnosis) ناساندووە. ئەم سیستمە لە جیاتی لەناوبردنی ڕاستەوخۆی درۆن، پشت بە شەڕی ئەلیکترۆنی و شەڕی ناڤیگەیشن (Navigation Warfare - NAVWAR) دەبەستێت.

سیستمی هیپنۆسیس چییە؟
هیپنۆسیس سیستمێکی شەڕی ئەلیکترۆنییە کە بۆ پاراستنی دامەزراوە و بنکە ستراتیژییەکان لە هێرشی درۆنەکان دروست کراوە. ئەرکی سەرەکی بریتیە لە تێکدانی ئاماژەکانی ناڤیگەیشن، ناردنی زانیاری هەڵە بۆ سیستەمی  GPS، لادانی درۆن لە ڕێگای دیاریکراو، دوورخستنەوەی لە ئامانج، یان ناچارکردنی بە دابەزین یان کەوتن. واتە، لە جیاتی ئەوەی درۆنەکە بە مووشەک لەناوببرێت، هەوڵ دەدرێت ئاراستەی بگۆڕدرێت تا خۆی لە ئامانج دووربخاتەوە.

سیستمەکە چۆن کار دەکات؟

زۆربەی درۆنەکانی ئێستا پشت بە سیستمی ناڤیگەیشنی ئاسمانی دەبەستن، وەک سیستمى GPS ئەمریکى، سیستمی Galileo  یەکێتی ئەورووپى، سیستمی GLONASS  ڕووسی و سیستمى BeiDou  چینى. ئەگەر ئەم زانیارییانە تێکبچن یان هەڵە بن، درۆنەکە ناتوانێت ئامانجى ڕاستەقینەی خۆی بدۆزێتەوە.

دوو شێوازی سەرەکیی کارکردن
تێکدان (Jamming): سیستمە نوێکەى ئیسرائیل ئاماژەی بەهێز دەنێرێت بۆ ئەوەی ئاماژەی سیستەمی GPS بکوژێنێتەوە. ئەنجام: لەدەستدانی ئاراستە، وەستانی ئەرک، گەڕانەوە بۆ شوێنی فڕین (ئەگەر بەرنامەی بۆ دانرابێت) یان دابەزینی ناچاری.
فریودان (Spoofing): ئەم بەشە پێشکەوتووترە. لە جیاتی پچڕاندنى ئاماژە، سیستمەکە زانیاری ساختەی GPS بۆ درۆنەکە دەنێرێت .بۆ نموونە ئەگەر درۆنێک بەرەو دامەزراوەیەکی کارەبا پڕۆگرامکرابێت، سیستمەکە وای لێدەکات درۆنەکە باوەڕ بکات لە شوێنێکی ترە. ئەوسا خۆی ئاراستەکەی دەگۆڕێت، بێ ئەوەی بەکارهێنەرەکەى هەستى پێبکات.

تەنها ئامێرێک نییە، بەڵکو تۆڕێکی بەرگرییە
هیپنۆسیس تەنها یەک ئامێر نییە، بەڵکو پێکهاتووە لە چەندین وێستگەی ئەلیکترۆنی، هەستکەر، ئانتێن، یەکەکانی پەخشکردنی سیگناڵ، ناوەندی یەکگرتووی فرماندەیی و کۆنترۆڵ و سەرجەمیان بە شێوەی تۆڕی پەیوەست کار دەکەن. ئەمەش ڕێگە دەدات بۆ پاراستنی فڕۆکەخانەکان، بەندرەکان، بنکە سەربازییەکان، دامەزراوەکانی وزە و ژێرخانی گرنگ.

شوێنی لە ناو سیستمی بەرگریی ئیسرائیل:

ئیسرائیل پشت بە بەرگریی چەند چین دەبەستێت.
یەکەم: بەرگریی ڕەق ، وەکگومەزى ئاسنین  (Iron Dome)، سڵنگى داوود David's Sling و تیر Arrow . ئامانجیان لەناوبردنی ڕاستەوخۆی مووشەکە هێرشبەرەکانە.
دووەم: چینی لیزەر ، وەک  Iron Beam کە بە تیشکی لیزەر درۆن و مووشەک لەناودەبات.
سێیەم: شەڕی ئەلیکترۆنی، هیپنۆسیس لەم چینەدا جێگیرە. ئامانجی ئەوەیە پێش ئەوەی درۆن بگاتە ئامانج، ئەرکەکەی پوچەڵ بکاتەوە.

گرنگیی ئابووری
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی ئەم سیستمە، کەمبوونی تێچووی کارپێکردنیەتی. بۆ نموونە درۆنێک ڕەنگە چەند هەزار دۆلار نرخەکەى بێت، بەڵام مووشەکی ڕاگرتن دەکرێت دەیان یان سەدان هەزار دۆلار نرخەکەى بێت. بۆیە شەڕی ئەلیکترۆنی چارەسەرێکی کەمتێچووە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشی ژمارە زۆری درۆنەکان.

ئایا دەتوانێت هەموو درۆنەکان بوەستێنێت؟
وەڵام:  نەخێر. کاریگەری سیستمەکە کەوتۆتە سەر  جۆری درۆنەکە. باشتر کار دەکات دژ بە درۆنی بازرگانی گۆڕاو، درۆنی خۆکوژ، درۆنەکانی پشتبەستوو  بەسیستمى GPS  . بەڵام درۆنە پێشکەوتووەکان ڕەنگە پشت بە INS  سیستەمی ناڤیگەیشنی ناوخۆیی، بینینی کۆمپیوتەری، نەخشەی ژینگە، زیرەکی دەستکرد و چەند جۆر هەستکەر ببەستن، لەو کاتەدا کاریگەری تێکدان کەمتر دەبێت.

دۆخی جیهانی
زۆرێک لە وڵاتان ئێستا سیستەمی Counter-UAS  پەرەپێدەدەن. ئەم سیستمە تێکەڵەیەکە لە ڕادار، کامێرا و هەستکەر، شەڕی ئەلیکترۆنی، لیزەر و مووشەکی ڕێگریکردن. ئامانجیان بەرگریکردنە لە هێرشی درۆنەکان.

هەڵسەنگاندن
لەڕوانگەی سەربازییەوە، هیپنۆسیس گۆڕانێک لە بیرکردنەوەی شەڕی ئاسمانی نیشان دەدات. لە جیاتی ئەوەی هەموو درۆنێک لەناوببرێت، ئامانج ئەوە دەبێت کە شکست بە ئەرکەکەی بهێندرێت. ئەگەر درۆن نەگاتە ئامانج، ئەوا توانى بەرگری کردن سەرکەوتنى بەدەستهێناوە، تەنانەت ئەگەر درۆنەکە هێشتا لە ئاسماندا بێت. بەڵام، هیپنۆسیس چارەسەری تەواوەتى نییە، چونکە کاریگەریی بەجۆری درۆن و توانای بەرگریی ئەو لە بەرامبەر شەڕی ئەلیکترۆنی پەیوەستە.

پوختە
هیپنۆسیس نوێنەرایەتی ئاراستەیەکی نوێ دەکات لە بەرگریی ئاسمانی؛ ئاراستەیەک کە زیاتر پشت بە شەڕی ئەلیکترۆنی و تێکدانی ناڤیگەیشن دەبەستێت، نەک تەنها لەناوبردنی ڕاستەوخۆی ئامانج. ئەگەر ئەم سیستمە لە مەیدانی شەڕدا سەرکەوتوو بێت، دەکرێت ببێتە یەکێک لە گرنگترین پێکهاتەکانی بەرگریی چەند چین دژ بەهێرشەکانی درۆن لە شەڕەکانی داهاتوودا.