بەختیار ئەحمەد ساڵح
پوختە
ئەم نوسينە بەدواداچوون بۆ ئەو پێکهاتە یاسایی
و داراییە دەکات کە واى كردووە داهاتی نەوتی عێراق بە بانکی یەدەگی فیدراڵی نیویۆرک
دا تێپەڕێت کە دەرەنجام ئەم ڕێکخستنە لە دوای ٢٠٠٣ەوە گۆڕاوە بۆ ئامرازێکی بەهێزی کاریگەری
سیاسی و ئابووری بۆ واشنتۆن. لەم نوسینەدا گەنگەشەى ئەوە دەکرێت کە ناوەڕۆکی کێشەکە
شوێنی دانانی پارەكەدا نییە، بەڵکو لە سنووردارکردنی بەکارهێنانی ئازادی ئەم پارانە
و پرسی چارەسەرنەکراوی دادگاییکردن و قەرز دایە. نوسينەکە ڕێگایەکی واقیعی و فرە قۆناغی
دەخاتە ڕوو بۆ کەمکردنەوەی تێچووی ئەم وابەستەییە.
پێشەکی
دوای زیاتر لە دوو دەیە لە گۆڕانی ڕژێم لە عێراق،
داهاتی نەوتی خاو – سەرچاوەى سەرەکى بودجە- بەردەوامە لە سووڕانەوە لە چوارچێوەی سیستمی
دارایی ئەمریکا، بە تایبەتی لە ڕێگەی حیساباتی بانکی ناوەندی عێراق لە بانکی یەدەگی
فیدراڵی نیویۆرک. لە کاتێکدا ئەم ڕێکخستنە بە فەرمی وەک گەرەنتی سەقامگیری و پاراستنی
سەروەت و سامان دەخرێتەڕوو، بەڵام لە بنەڕەتدا وەک جۆرێک لە ئاسايشى دارایی سەیر دەکرێت
کە کاریگەرییەکی بەرچاو بە واشنتۆن دەبەخشێت بەسەر بڕیاردانی ئابووری عێراقدا. ئەم
پرسە لەگەڵ هەر گرژییەکی سیاسی نێوان ئەمریکا و عێراق یان ئەمریکا و ئێران زیاتر هەستیار
دەبێت.
یەکەم: ڕەگ و ڕیشەی یاسایی ڕێکخستنی دارایی دوای
٢٠٠٣
1. سندوقی گەشەپێدان
بۆ عێراق و بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش: سندووقی گەشەپێدان بۆ عێراق لە ساڵی
2003 بە بڕیاری ژمارە 1483ی ئەنجومەنی ئاسایش دامەزرا بۆ ئەوەی وەک کۆگای داهاتی نەوت
و گاز بێت و پارێزبەندی لە بەرامبەر دەستبەسەرداگرتن و دادگاییکردنی دەرەکی دابین بکات
تا دوور بێت لە ناکۆکییە یاساییەکان. لە ساڵی 2010 بڕیارنامەی 1956ی ئەنجومەنی ئاسایشی
نەتەوە یەکگرتووەکان ڕێگەی خۆشکرد بۆ هەڵوەشاندنەوەی سندوقەکە و گواستنەوەی بەڕێوەبردنی
بۆ حکومەتی عێراق و بانکی ناوەندی.
2. فەرمانی جێبەجێکاری
ئەمریکا 13303: فەرمانی جێبەجێکردن 13303 کە لە ساڵی 2003 دەرچوو، بەردی بناغەی پاراستنی
سامانی عێراقی لە ناوخۆی ئەمریکا پێکهێنا و پارێزبەندییەکی فراوانی بۆ سەروەت و سامانەكانى
عێراق دابينكرد. هەرچەندە ئەم فەرمانە جارجارە هەموار دەکرێتەوە، بەڵام تا ئێستاش كارایە
و پاراستنی ئەم سەروەت و سامانە بە بڕیارى سەرۆکی ئەمریکاوە دەبەستێتەوە، کە دەتوانێت
پاراستنەکە توند یان خاو بکاتەوە.
3. لە سندوقەوە بۆ حیسابی
یەدەگی فیدراڵی: سندوقی گەشەپێدان بۆ عێراق بە شێوەیەکی کاریگەر پەرەی سەند و بوو بە
حسابێک بەناوی بانکی ناوەندی عێراق لە بانکی یەدەگی فیدراڵی نیویۆرک. زۆرينەی داهاتی
نەوت دەخرێتە سەر ئەم ئەکاونتە و دواتر لە ناوخۆدا لە ڕێگەی هاوردەکردن و پاڵپشتیکردنی
نرخی ئاڵوگۆڕ و فرۆشتنی دۆلار بە بانکەکان دووبارە بەکاردەهێنرێتەوە.
دووەم: بۆچی دۆخی عێراق جیاوازە لە وڵاتانی تری
بەرهەمهێنەری نەوت؟
هەرچەندە زۆرێک لە وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت
یەدەگی دۆلارەکانیان لە نیویۆرک هەڵگرتووە، بەڵام دۆخی عێراق خاوەن سێ تایبەتمەندی
جياوازە:
1. پشتبەستنی نزیک بە
کۆی گشتی داهاتى نەوت: زیاتر لە 90%ی داهاتی گشتی لە نەوتەوە دێت، ئەمەش وایکردووە
حسابی یەدەگی فیدراڵی ببێتە گەروويەکى تەنگ بۆ بودجەى عێراق.
2. کۆنتڕۆڵی گواستنەوە:
قەدەغەکردنی مامەڵەکردنی بانکەکانی عێراق بە دۆلار و بەستنەوەی هەموو گواستنەوەیەک
بە پلاتفۆرمی وردبینی توندەوە.
3. تێکەڵبوونی جیۆپۆلەتیکی:
نیگەرانییەکان سەبارەت بە بەقاچاخبردنى دۆلار بۆ لایەنە سزادراوەکان، دەرئەنجامەکەى
ئەوەیە کە کێشەکە تەنیا تەکنیکی نییە، بەڵکو کێشەیەکی سیاسی-یاسایی ئاڵۆزە.
سێیەم: داوا یاساییە کۆنەکان
ئەو داوایە یاساییانەی لە ساڵانی نەوەدەکانی
سەدەی ڕابردووەوە دژی عێراق کەڵەکە بوون، یەکێکە لە هۆکارە هەرە بەرچاوەکان بۆ ئەوەى
داهاتی نەوتی عێراق لە ژێر چەتری پاراستنی ئەمریکادا بمێنێتەوە، هەربۆیە هەر قسەكرندێک
لەبارەی پچڕاندنی پەیوەندییە داراییەکان لەگەڵ یەدەگی فیدراڵی ئەمەریکا پڕ مەترسیی
دەبێت ئەگەر ئەو داوا یاساییانە چارەسەر نەکرێت. ئەم داوا یاساییانە تەنیا میراتێکی
یاسایی لە ڕابردوودا نین، بەڵکو بە شێوەیەکی کاریگەر بوونەتە سەرچاوەیەکی بەردەوامی
فشار لە ئێستادا و داهاتوودا:
1. دوای داگیرکردنی
کوێت لەلایەن عێراقەوە لە ساڵی ١٩٩٠، ئەنجومەنی ئاسایش کۆمیسیۆنی قەرەبووکردنەوەی نەتەوە
یەکگرتووەکانی (UNCC)ی دامەزراند بۆ چارەسەرکردنی داواکارییەکانی وڵات، کۆمپانیا
و کەسانی زیانلێکەوتوو. ئەم قەرەبووانە ڕاستەوخۆ لە داهاتی نەوتی عێراقەوە لە ڕێگەی
لێبڕینی ڕێژەی جێگیرەوە بۆ چەندین ساڵ دابین دەکران. هەرچەندە دۆسیەی قەرەبووکردنەوەی
کوێت لە ساڵی ٢٠٢٢ بە فەرمی داخرا دوای پێدانی تەواوی ئەو بڕە پارەیەی کە نەدرابوو،
بەڵام ئەم داخستنە تەنیا بەشێک بوو لە کاریگەرییە سیاسی و یاساییەکان و سنووردار بوو
بە ئیدیعاکانی کوێت لە چوارچێوەی UNCC و هەموو ئەو حاڵەتانەی
دیکەی نەگرتەوە کە لە هەمان ئەو ماوەيیەدا سەریان هەڵدا.
2. داوای یاسایی تایبەتى
کۆمپانیاکان، تاکەکان: جگە لە داوای قەرەبووکردنەوەى زیانەکانى کوێت، عێراق ڕووبەڕووی
شەپۆلێکی یاسایی بووەوە کە لەلایەن کۆمپانیا و کەسەکانەوە لە دادگا نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکان
تۆمارکرابوون. ئەم داوا یاساییانە تایبەت بوون بە گرێبەستی نەوت، پڕۆژەی ژێرخانى ئابوورى،
قەرزی سيادى، دەستبەسەرداگرتن و زیانەکانی جەنگ. زۆرێک لەم کەیسانە لە غیابی نوێنەرایەتی
یاسایی کاریگەرانەی عێراق لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکان و سەرەتای ٢٠٠٠ەکاندا بەڕێوەچوون،
لە ئەنجامدا بڕیاری نەدانەوەی قەرز بە بڕە پارەیەکی زۆر دياريكرا. هەندێک له بڕیارەكان ڕێگە بە خاوەنەکانیان دەدات
بەدوای سەروەت و سامانی عێراقدا بگەڕێن لە هەر شوێنێکدا بن، جا حسابی بانکی بێت، ناردنی
نەوت بێت، یان وەبەرهێنانی سيادى بێت.
3. بۆچی ئەم داوایە
یاساییانە هەڕەشەی بەردەوام دروست دەکەن؟ کێشەی بنەڕەتی ئەوەیە کە عێراق بە پێچەوانەی
ئەو وڵاتانەی تر کە قەیرانی قەرزاریان هەيه، ئەم داوای یاساییانە لە ڕێگەی یەکلاییکردنەوەی
هەمەلایەنە یان ڕێککەوتنی یاساییەوە چارەسەر نەکردووە، لە ئەنجامدا:
أ. سەروەت و سامانی عێراق لە دەرەوەی وڵات ئەگەر
پارێزبەندى یاسایی لەسەر هەڵبگیرێت، ئەگەرى دەست بەسەرداگرتنى هەیە.
ب. هەر بڕیارێک بۆ گواستنەوەی داهات بۆ دەسەڵاتی
دادوەری نوێ دەبێتە قومارێکی یاسایی.
ج. ئەم داوا یاساییانە وەک تاکتیکێکی فشاری سیاسی
ڕانەگەیەندراو لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا بەکاردەهێنرێن.
4. پاراستنی ئەمریکا،
پێویستییەکی زۆرەملێیانه يان ملکەچیەکی سیاسی؟ فەرمانی جێبەجێکاری ئەمریکا ١٣٣٠٣ پارێزبەندییەکی
بەرفراوانی بە پارە عێراقییەکان لە ئەمریکا بەخشی، ئەمەش ڕێگری لە قەرزدەرەکان کرد
کە فەرمانی دەستبەسەرداگرتنیان لە دژی داهاتى عێراق جێبەجێ بکەن. بە کردەوە ئەم پاراستنە
وەک پارێزگارییەکی ڕاستەقینە بوو، ڕێگری لە داڕمانی توانای دەوڵەتی عێراق بۆ بەڕێوەبردنی
سامانەکانی کرد. بەڵام بەستنەوەی ئەم پاراستنە بە فەرمانی سەرۆکایەتی ئەمریکا، كارەکەى
گۆڕی بۆ ئامرازێکی کاریگەری سیاسی. واشنتۆن دەتوانێت لە ڕووی تیۆری و پراکتیکییەوە
ئاستی پاراستن دەستکاری بکات یان هەڕەشەی کشانەوە بکات وەک ئامرازێک بۆ فشارخستنە سەر
عێراق. بەم شێوەیە داوا یاساییە کۆنەکان ئیتر تەنیا دۆسیەی یاسایی خەوتوو نين، بەڵکو
بوونەتە داردەست بەدەست ئەمریکا لە دژى عێراق.
5. بۆچی کشانەوە لە
یەدەگی فیدراڵی بەس نییە؟ هەر هەنگاوێک بۆ پچڕاندنی پەیوەندییەکان لەگەڵ یەدەگی فیدراڵی
ئەمریکا بەبێ ئەوەی لە بنەڕەتدا چارەسەری پرسی داوای یاسایی بکرێت، پارەکانی عێراق
بەرەوڕووی شەپۆلێکی دەستبەسەرداگرتنی دەستبەجێ لەلایەن دادگا جۆراوجۆرە نێودەوڵەتییەکان
دەكاتەوە. بۆیە کێشەکە لە هەڵگرتنى پارەکان لە ئەمریکا نییە، بەڵکو کێشەکە لە چوارچێوەی
یاسایی ناتەواودایە کە عێراق بۆ هەمیشە وابەستەی پارێزەری دەرەکی دەکات.
6. ئەزمونى وڵاتان:
ئەزموونی وڵاتانی وەک ئەرجەنتین و یۆنان ئەوە دەردەخەن کە زاڵبوون بەسەر قەیرانەکانی
قەرز و داوای یاسایی لە ڕێگەی ڕەتکردنەوە یان دواخستنیەوە بەدەست نایەت، بەڵکو لە ڕێگەی
پێداچوونەوەیەکی یاسایی گشتگیر، دانوستان لەگەڵ قەرزدەرەکان، ئەو یەکلاییکردنەوانەی
کە تێچووی درێژخایەن کەم دەکەنەوە لە بەرامبەر ئیمتیازاتی دەستبەجێی حیساب بۆکراودا.
بەبێ ئەمە، داوای یاسایی کۆن وەک ئامرازێکی شاراوە دەمێنێتەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی داهاتووی
بڕیارە داراییەکانی عێراق، بەبێ گوێدانە گۆڕانکاری لە سیستمی سیاسی یان گۆڕینی هاوپەیمانییەکان.
چوارەم: تێچووی ئەم ڕێکخستنەی ئێستا لەسەر ئابووری
عێراق
1. جياوازى نرخی ئاڵوگۆڕی
دۆلار، دروست بوونى بازاڕی هاوتەریب، زیادبوونی تێچووی هاوردە و کاڵا سەرەتاییەکان.
2. پەکخستنى کەرتی تایبەت،
دەرچوونی ئەو کۆمپانیايانەى ناتوانن پابەند بن تەنها ژمارەیەکى کەم نەبێت.
3. بەسیاسی کردنی سیاسەتی
دراو، هەر گرژییەکی سیاسی لە هاتنى دۆلاردا ڕەنگ دەداتەوە.
4. قووڵبوونەوەی پشتبەستن
بە نەوت، بودجە زیاتر بەرەوڕووی هەڵاوسانی نرخی نەوتی جیهانی دەبێتەوە.
پێنجەم: تێچووی یاخیبوون
جێبەجێکردنی بڕیارێکی لەناکاو بۆ پچڕاندنی پەیوەندییەکان
یان کەمکردنەوەی پاراستن ئەمریکا دەتوانێت ببێتە هۆی:
1. قەیرانی دارایی لە
ماوەی چەند هەفتەیەکدا.
2. نەتوانینی دابينكردنى
مووچە و پارە بۆ هاوردەکردن.
3. نائارامی و ناسەقامگیری
کۆمەڵایەتی.
4. گۆڕینی عێراق بۆ
ناوچەی جەنگی بە وەکالەت.
شەشەم: دەربازبوون
1. وردبینی گشتگیر لە
داواکاری و قەرزەکان لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی یاسای نێودەوڵەتی.
2. دانوستانی چالاک
و یەکلاییکردنەوەی کڕینی قەرزەکان.
3. بڕیاری سیاسی سيادى
کە ستراتیژی دانوستاندنێکی یاسایی درێژخایەن دەگرێتەبەر.
4. چاکسازی لە سیستمی
پابەندبوونی بانکی.
5. هەمەچەشنکردنی یەدەگەکان
(یۆرۆ، یوان، زێڕ).
6. زیادکردنی داهاتی
نانەوتى.
دەرەنجام
عێراق ناتوانێت بەرگەى شۆکێک بگرێت لە سیستمێکی
دارایی جیهانیدا کە زۆر بەیەکەوە گرێدراوە. دەرچوونێکی ئاسايش لەو کێشەیە لە ڕێگەی
دروشمەوە بەدەست ناهێنرێت، بەڵکو لە ڕێگەی ستراتیژییەکی فرەلایەنەوە کە وردە وردە کاریگەریی
دەرەکی کەم دەکاتەوە و پارێزبەندى داهاتى نەوت لە ئامرازێکی فشارەوە دەگۆڕێت و كەم
کاریگەرى دەکات.
