بۆچی دۆسیەی سنوری "عێراق-كوهیت" لەئێستادا سەریهەڵدایەوە؟ تەوقیتێکی سیاسییو پەیامی هەرێمیی؛ مشتومڕی سەروەری دەریایی دەگەڕێننەوە!
ماوەی چەند ڕۆژێکە دۆسیەی سنورە دەریاییەکانی نێوان عێراقو كوهیت دوبارە کەوتوەتەوە بەر تیشکی ناوەندەکان، ئەمەش دوای ئەوەی بەغدا لیستێکی پۆتانەکانو نەخشەیەکی دەریایی نوێی لەنەتەوەیەکگرتوەکان دانا، ئەو هەنگاوە شەپۆلێکی بەردەوام لەبەیاننامەو هەڵوێستی ڕۆژانەی لێکەوتەوەو گفتوگۆیەکی کۆنی دەربارەی سەروەری، شەرعییەتو سنورەکانى هێنایە ئاراوە.
لەنێوان ناڕەزایەتی فەرمی كوهیتو جەختکردنەوەی وڵاتانی کەنداو لەسەر پابەندبون بەبڕیارەکانی نەتەوەیەکگرتووەکانو لێکدانەوە جیاوازەکانی ناوخۆی عێراق، دۆسیەکە لەچوارچێوەیەکی تەکنیکی تەسکەوە چونە ناو کایەیەکی سیاسیو یاسایی فراوانتر، کە تێیدا حیساباتی جوگرافی لەگەڵ گرەوی بەندەرەکان، پڕۆژەکانی گەشەپێدانو ڕێڕەوەکانی هەژمونی ناوچەیی تێکەڵبون.
بۆ تێگەیشتن لەوێنە گشتییەکە، شرۆڤەکاران چەند خوێندنەوەیەکی جیاواز بۆ هۆکاری ئەمکاتەو ڕەهەندەکانی دەخەنەڕوو، ئایا ئەم هەنگاوە عێراقییە بنەمایەکی یاسایی هەیە یان تەنها وەک فشارو مانۆڕێکی سیاسی دەمێنێتەوە؟
مانۆڕێکی سیاسيی
محەمەد ڕومەیحی، شرۆڤەکاری سیاسی كوهیتی و توێژەر لەکاروباری کەنداو، جەختیکردەوە کە خوێندنەوەی گۆڕانکارییەکانی پەیوەست بەسپاردنی پۆتانەکانو نەخشە دەریاییەکە لەلایەن عێراقەوە، دەبێت پێش هەر شتێک لەپرسی "تەوقیتو کاتەکەیەوە" دەستپێبکات.
ڕومەیحی پێیوایە، وێنە گەورەکە لەم پرسیارەدایە: بۆچی ئەم پۆتانانە لەمکاتە تایبەتەدا پێشکەشکران؟ ئاماژەی بەوەکرد، عێراق لەدۆخێکی چەقبەستوویی سیاسی ڕوندایە، حکومەتی ئێستا حکومەتی کاربەڕێکەرە، نە سەرۆک کۆمارێکی هەڵبژێردراو هەیەو نە سەرۆک وەزیرانێکی خاوەن دەسەڵاتی تەواو، ئەمەش ڕەنگدانەوەی بۆشاییەکی سیاسییە، ئەو دەپرسێت: پاڵنەری پشت هەنگاوێکی وا گەورە لەسایەی ئەم واقیعە ناوخۆییەدا چییە؟
ئەو ئاماژەی بەوەشکرد کە هەندێک لە هۆزەکانی باشووری عێراق بەیاننامەی ئیدانەکردنیان دژی كوهیت دەرکردووە. ڕومەیحی پێی وایە لێکدانەوەی سیاسی ئەم ڕووداوە پەیوەستە بە بارودۆخێکی هەرێمی فراوانتر، بەتایبەت لە ململانێی ئەمریکا و ئێراندا.
ئاماژەکان بۆ ئەوە دەچن کە ڕەنگە ئێرانییەکان ویستبێتیان پەیامی ناڕاستەوخۆ بۆ ئەمریکییەکان بنێرن لە ڕێگەی نیشاندانی توانای جووڵاندنی ناوچەکانی ئاڵۆزی، جا چ لە لوبنان بێت لە ڕێگەی "حزبوڵا" یان لە دۆسیەی سنووری كوهیت و عێراق، بۆ گەیاندنی ئەو پەیامەی کە دەتوانن ئاسایش بشێوێنن نەک تەنها لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست، بەڵکو لە کەنداویش کە هەستیارییەکی ئابووری و سیاسی بەرزی هەیە.
سەبارەت بە دۆخی یاسایی، ڕومەیحی جەختی کردەوە کە هەنگاوەکەی عێراق بنەمایەکی یاسایی پابەندکەری نییە، چونکە نەتەوە یەکگرتووەکان بەڵگەنامەکان وەردەگرێت بەبێ ئەوەی بە واتای دانپێدانان بە ناوەرۆکەکەی بێت. ئاماژەی بەوە کرد کە سنوورەکانی عێراق و كوهیت بە بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە پێش زیاتر لە دوو دەیە یەکلا کراونەتەوە، بۆیە کشانەوەی ئەم بەڵگەنامانە یان نەکشانەوەیان گۆڕانکاری لە دۆخی یاسایی جێگیردا ناکات.
ڕوانگەی عێراقی
دکتۆر زافیر عانی، سیاسی عێراقی و پەرلەمانتاری پێشوو، ڕایگەیاند کە سپاردنی پۆتانە دەریاییەکان ڕێکارێکی دیپلۆماسییە و کاریگەرییەکی یاسایی پابەندکەری نییە بە تەنیا، بەڵام گوزارشت لە ڕوانگەی حکومەتی عێراق دەکات و ڕەنگە دەرگا بۆ دانوستانێکی نوێ بکاتەوە بۆ چارەسەرکردنی دۆسیەی سنوورەکان بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و کۆتایی.
عانی ڕوونی کردەوە کە دۆسیەی سنوور لەگەڵ وڵاتی كوهیت بە پرسێکی هەستیار دەمێنێتەوە لە هۆشیاری عێراقییەکاندا، بەتایبەت لەبەر کەڵەکەبوونی سیاسی کە بەشدار بووە لە دروستکردنی هەستێکی گشتی بە "غەدر لێکردن"، بەتایبەت لە سنوورە دەریاییەکان، چونکە عێراق دەرچەیەکی ئاوی زۆر سنوورداری هەیە. ئاماژەی بەوەش کرد کە پەیوەندییەکانی بەغدا و كوهیت لە ساڵانی ڕابردوودا گەشەی ئەرێنی و هاوکاری زۆری بەخۆیەوە بینیوە، و دووری کردەوە کە ئەم هەنگاوە ببێتە هۆی پاشەکشەیەکی جەوهەری لەو پەیوەندییانەدا.
دیپلۆماسی لەپێش هەموو شتێکەوە
ئەحمەد خوزاعی، ڕاوێژکاری سیاسی بەحرەینی، پێی وایە هەر چارەسەرێکی ژیرانە بۆ دۆسیەی پۆتانەکان دەبێت لە سەرچاوە یاساییە نێودەوڵەتییەکانەوە بێت، دوور لە گرژی سیاسی یان هەنگاوی تاکلایەنە. ئاماژەی بەوە کرد کە ڕێککەوتنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یاسای دەریاکان (1982) چوارچێوەی دیاریکردنی سنوورەکان و ئالیەتەکانی سپاردنی زانیارییەکانە.
خوزاعی دەڵێت ڕێککەوتنامەکە ماف دەداتە وڵاتان پۆتانەکانیان بسپێرن، بەڵام لە هەمان کاتدا ماف دەداتە وڵاتانی دیکە تانەی لێ بدەن، ئەمەش واتای ئەوەیە کە دەبێت کێشەکە سەرەتا لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە یان پەنا بردن بۆ دادگای نێودەوڵەتی یاسای دەریاکان (ITLOS) یان دادگای نێودەوڵەتی داد چارەسەر بکرێت. ئاماژەی بەوەش کرد کە کشانەوەی ئەم پۆتانانە لەلایەن بەغداوە دەکرێت وەک نیشانەیەک بۆ ڕێزگرتن لە شەرعییەتی نێودەوڵەتی و بەهێزکردنی وێنەی دەوڵەتێکی بەرپرسیار لە ناوخۆ و دەرەوە پێشکەش بکرێت.
واقیعی جوگرافی
عەبدوڵا خالید غانم، شرۆڤەکاری سیاسی كوهیتی، دەڵێت تێگەیشتن لەم کێشەیە پێویستی بە تێگەیشتنە لە واقیعی جوگرافی کە مێژوویییانە حوکمی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵاتی کردووە. عێراق وڵاتێکی جوگرافی فراوانە بەڵام کەناراوێکی زۆر کورتی هەیە (نزیکەی 57-58 کم)، ئەمەش وای کردووە زۆربەی جووڵەی دەریاوانی بەرەو بەندەرەکانی عێراق بە ئاوەکانی كوهیتدا تێپەڕ بن.
غانم ئاماژە بەوە دەکات کە كوهیت ڕێگە بە تێپەڕبوونی کەشتییە بازرگانی و نایاساییەکانی عێراق دەدات بەبێ بەرامبەر، بەڵام هەندێک لایەنی عێراقی وا نیشان دەدەن کە كوهیت عێراقی خنکاندووە، کە ئەمەش بە بڕوای ئەو ورد نییە.
بانگەشەکانی سەروەری دەریایی
غانم لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت، قۆناغی ئێستا گەواهیدەری دەرکەوتنی داواکاری نوێی عێراقە سەبارەت بە ناوچە ئاوییەکانی كوهیت، لەوانە "فیشت ئەلعیج" و "فیشت ئەلقەید". ڕوونی کردەوە کە پێگەی ئەم ناوچانە مێژووییانە وەک بەشێک لە ئاوەکانی كوهیت جێگیربووە.
پێی وایە ئەم داواکارییانە ئەگەر بچەسپێنرێن، ڕەنگە ببنە هۆی فراوانبوونی مەودای دەریایی عێراق لەسەر حیسابی ئاوەکانی كوهیت، ئەمەش وا دەکات بەغدا درێژبوونەوەیەکی زیاتری هەبێت لە ئاوە هەرێمی و ئابوورییەکانیدا تاوەکو دەگاتە قوڵایی "جۆن كوهیت" و کەنداو.
ئەو دەشڵێت ئەم درێژبوونەوە ئەگەرە، ڕەنگە ڕێگە خۆش بکات بۆ بەشداری عێراق لە سەرچاوەکانی وزەی ناوچەکەدا، لەوانە کێڵگەی "ئەلدوڕە" و هەندێک لەو کێڵگانەی کە دەکەونە ناوچە نوقمبووە هاوبەشەکانی نێوان كوهیت و سعودیە، ئەمەش ڕەهەندێکی ئابووری بە ململانێکە دەبەخشێت کە تێپەڕ دەبێت لە پرسی تەنها دیاریکردنی سنوورە دەریاییەکان.
غانم ئەم پێشهاتانە دەبەستێتەوە بە هەوڵەکانی عێراق بۆ کارپێکردنی بەندەری فاو و تێکەڵکردنی لەناو پڕۆژەی "ڕێگەی گەشەپێدان"، بە جۆرێک کە ئەو کەشتیانەی بەرەو بەندەرەکە دەچن بتوانن بگەنە ئەوێ بێ ئەوەی بە ئاوەکانی كوهیتدا تێپەڕ بن، ئەمەش بە پشتبەستن بە تێڕوانینە نوێیەکەی عێراق بۆ سنوورە دەریاییەکان.
لەو چوارچێوەیەدا ئاماژە بەوە دەکات کە پێشتر ڕەتکردنەوەی پڕۆژەی هێڵی ئاسن لەگەڵ كوهیت لەلایەن عێراقەوە، لەگەڵ ڕێککەوتنی چوارقۆڵی کە لە نیسانی 2024 لە نێوان عێراق، ئیمارات، قەتەر و تورکیا سەبارەت بە بەندەری فاو و ڕێگەی گەشەپێدان ڕاگەیەندرا (بێ ئەوەی كوهیت بەشدار بێت)، بەپێی هەڵسەنگاندنی ئەو، ڕەنگدانەوەی ئاراستەیەکە بۆ کەمکردنەوەی ڕۆڵی كوهیت لەم سیستەمە لۆجستییە هەرێمییەدا.
غانم لە کۆتاییدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە ئەم زانیارییانە ڕەنگدانەوەی هەوڵێکن بۆ دووبارە داڕشتنەوەی واقیعی دەریایی بە شێوەیەک کە درێژبوونەوەیەکی فراوانتر بداتە عێراق، لە کاتێکدا هەڵوێستی كوهیت پشت بە ڕێککەوتنە دووقۆڵییەکان و بڕیارە نێودەوڵەتییەکان دەبەستێت کە دۆخی ئێستای سنوورە دەریاییەکان دەچەسپێنن، ئەمەش دۆسیەکە دەکاتە کاندید بۆ مشتومڕی یاسایی و سیاسی زیاتر لە قۆناغی داهاتوودا.
پێگەى: ئیندپێندتى عەرەبی
وهرگێڕانى: حیلمی ڕهسوڵ ڕەزا