بەختیار ئەحمەد ساڵح
پێشەکی
لە سەردەمی میدیای نوێ و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، زانیاری بە خێرایی بڵاودەبێتەوە. بەڵام هەموو ڕووداوێک بە یەک شێوە پێشکەش ناکرێت. هەندێک جار ڕووداوگەلێکی ئاسایی و ڕۆژانە وەک دەستدرێژی، ڕووداوی ئۆتۆمبێل، کوژران، ونبوون یان نەخۆشکەوتنی کەسایەتییەک، بە شێوەیەکی زۆر گەورە و دراماتیکی پێشکەش دەکرێن. ئەم دیاردەیە زۆرجار بۆ سەرنجڕاکێشان، زیادکردنی بینەر و خوێنەر، یان ئاراستەکردنی بیر و سەرنجی گشتی بۆ بابەتێکی دیاریکراو بەکاردێت.
چەمکی گەورەکردنی ڕووداو (Event Amplification)
گەورەکردنی ڕووداو بریتییە لە پێشکەشکردنی ڕووداوێک بە شێوەیەک کە گرنگی و کاریگەرییەکەی زیاتر لە ڕاستی خۆی پیشان بدرێت. میدیا لەم بارەیەدا بە شێوەی جیاواز وەک دووبارەکردنەوەی هەواڵەکە، بەکارهێنانی ناونیشانی هەستبزوێن، بانگهێشتی زۆری شارەزایان و میوانان، بڵاوکردنەوەی وێنە و ڤیدیۆی کاریگەر، هەوڵدەدات ڕووداوەکە ببێتە بابەتی سەرەکیی گفتوگۆی گشتی.
هۆکارەکانی گەورەکردنی ڕووداوەکان
1. ئابووری میدیا: زۆربەی دامەزراوە میدیاییەکان پێویستیان بە بینەر و کلیک هەیە. ڕووداوە هەستبزوێنەکان زیاتر سەرنج ڕادەکێشن و داهاتی ڕیکلام زیاد دەکەن.
2. دروستکردنی سەرقاڵکری گشتی: لە هەندێک جاردا، حکومەت یان گرووپە سیاسییەکان سود لە هەواڵە گەورەکراوەکان وەردەگرن بۆ ئەوەی سەرنجی خەڵک لە کێشە گرنگەکان وەک قەیرانی ئابووری، گەندەڵی، ناکۆکی سیاسی، شکستی سیاسەتەکان لابدەن.
3. تایبەتمەندی دەروونی مرۆڤ: مرۆڤ بە شێوەی سروشتی بەرەو هەواڵی مەترسیدار، ناوازە و هەستبزوێن ڕادەکێشرێت. لە دەروونناسی میدیا ئەمە بە (Negativity Bias) ناسراوە؛ واتە مرۆڤ زیاتر گرنگی بە هەواڵی خراپ و نەرێنی دەدات تا هەواڵی ئاسایی.
تیۆرییە پەیوەندیدارەکان
1. تیۆری Agenda Setting: پێشنیار دەکات میدیا ناتوانێت بە تەواوی بیرکردنەوەی خەڵک دیاری بکات، بەڵام دەتوانێت دیاری بکات خەڵک لەسەر بیر چی بکەنەوە. کاتێک هەموو ڕۆژێک باس لە ڕووداوێک دەکرێت، خەڵک وەک بابەتێکی زۆر گرنگ لێی دەڕوانن.
2. تیۆری Framing: میدیا تەنها هەواڵ پێشکەش ناکات، بەڵکو چوارچێوەی تێگەیشتنیش دروست دەکات. هەمان ڕووداو دەتوانرێت وەک تراژیدیا، مەترسی یان قەیران پیشان بدرێت.
3. تیۆری Moral Panic: بەپێی ئەم تیۆرییە، هەندێک جار میدیا مەترسییەک بە شێوەیەکی زۆر گەورە پیشان دەدات تا کۆمەڵگا لە دۆخێکی ترس و نیگەرانی بەردەوامدا بمێنێتەوە.
کاریگەرییەکان لەسەر کۆمەڵگا
1. زیادبوونی ترس و نیگەرانی گشتی.
2. لاوازبوونی گرنگیدان بە کێشە بنەڕەتییەکان.
3. بڵاوبوونەوەی هەست بە نەبوونی ئاسایش و دڵنیایی.
4. دروستبوونی بیرۆکەی هەڵە لەبارەی ئاستی مەترسی لە کۆمەڵگا.
5. زیادبوونی مەیل بۆ هەواڵی هەستبزوێن و کەمبوونی گفتوگۆی هۆشیارانە.
ئەنجام
گەورەکردنی ڕووداوە ڕۆژانەییەکان دیاردەیەکی گرنگی میدیای هاوچەرخە. هەرچەندە هەندێک جار ئامانجی وروژاندنی خەڵکە، بەڵام زۆرجار دەبێتە ئامرازێک بۆ سەرقاڵکردنی ڕای گشتی و گواستنەوەی سەرنج لە بابەتە بنەڕەتییەکان، هەر بۆیە پێویستە هاوڵاتیان خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەیان هەبێت بۆ میدیا و هەر هەواڵێک بە بێ هەڵسەنگاندن وەرنەگرن.
