خوێندنەوەیەکی شیکاری بۆ کارنامەکەى عەلی زەیدی

پێشەکی
مشتومڕەکانی تایبەت بە سروشتی دەوڵەتی عێراق یەکێک بووە لە بابەتە هەستیارەکان لە دوای پەسەندکردنی دەستوور لە ٢٠٠٥ کە بە ڕوونی مەرجی ئەوەی تێدا خراوەتەڕوو کە عێراق دەوڵەتێکی فیدراڵی دیموکراتییە، بەڵام لەو کاتەوە مشتومڕى سیاسی و دەستووری بەردەوام بووە سەبارەت بە سنووری فیدرالیزم و سروشتی پەیوەندی نێوان بەغداد و هەرێمی کوردستان و ئاستی ئەو دەسەڵاتانەی کە دەبێ بدرێت بە هەرێم و پارێزگاکان.
لەم چوارچێوەیەدا، کارنامەکەى حکومەت کە لەلایەن عەلی زەیدی پێشکەشکرا، مشتومڕێکی سیاسی بەرچاوی بەدوای خۆیدا هێنا بەهۆی نەبوونی هیچ ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆ بە فیدراڵیزم، بە پێچەوانەی جەختکردنەوەیەکی ڕوون لەسەر چەمکی لامەرکەزییەتی ئیداری و دارایی. زۆرێک لە چاودێران ئەم گۆڕانکارییەیان لە گوتاری سیاسیدا بە تەنیا بە گۆڕانکاری لە بەکارهێنانى زاراوەدا کورتنەکردەوە، بەڵکو بە ڕەنگدانەوەی ئاراستەیەکی سیاسی و فیکری سەبارەت بە فۆرمی دەوڵەتی عێراق و پەیوەندیی داهاتووی نێوان حکومەتی ناوەندی و پارێزگاکان زانی.
ئەم نوسینە هەوڵ دەدات کاریگەرییە سیاسی و دەستوورییەکانی ئەم گۆڕانکارییە شیبکاتەوە و لە جیاوازیەکانی نێوان چەمکەکانی لامەرکەزییەت و فیدرالیزم بکۆڵێتەوە و تاوتوێى ئەوە بکات کە ئایا گوتاری نوێ ڕەنگدانەوەی ڕەوتێکە کە بە ئاڕاستەى بەرهەمهێنانەوەی دەوڵەتێکى ناوەندگەراى عێراقی بە فۆرمێکی نوێ هەنگاو دەنێت؟

فیدرالیزم لە دەستووری عێراقدا
لە دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراقدا هاتووە کە عێراق بریتییە لە کۆمارێکی فیدراڵی سەربەخۆ و خاوەن سەروەریی. ئەم دەقە بە یەکێک لە پایە بنەڕەتییەکانی سیستمی سیاسی عێراق دادەنرێت لە دوای ساڵی ٢٠٠٣، بەو پێیەی سیستمی نوێ لەسەر بنەمای بیرۆکەی دابەشکردنی دەسەڵاتە لە نێوان  حکومەتی فیدراڵی، هەرێمەکان و ئەو پارێزگایانەى کە بە هەرێمێک ڕێکنەخراون. هەروەها دەستوور دانی بە شەرعیەتی هەرێمی کوردستان، مافی خاوەندارێتی دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردنی هەرێمەکان و بنەمای دابەشکردنی دەسەڵاتەکان و هاوبەشی سیاسی لە نێوان گروپە پێکهێنەرەکان دا ناوە. ئەم گۆڕانکارییە هەوڵێک بوو بۆ چارەسەرکردنی میراتێکی مێژوویی دەوڵەتێکی ناوەندگەرا کە بۆ دەیان ساڵ حوکمڕانی عێراقی دەکرد.

جیاوازی نێوان لامەرکەزییەت و فیدرالیزم
لامەرکەزی کارگێڕی: لامەرکەزی واتە گواستنەوەی هەندێک دەسەڵاتی کارگێڕی و دارایی لە حکومەتی ناوەندییەوە بۆ دەسەڵاتە خۆجێیەکان، بە ئامانجی باشترکردنی خزمەتگوزارییەکان، زیادکردنی کارایی کارگێڕی، کەمکردنەوەی بیرۆکراسی، بەهێزکردنی حوکمڕانی خۆجێیی. بەڵام لەم مۆدێلەدا سەروەری سیاسی لای حکومەتی ناوەندی دەمێنێتەوە، دەسەڵاتە پێدراوەکان لەلایەن دەسەڵاتی ناوەندییەوە دەستکاری یان سنووردار دەکرێن، یەکە خۆجێییەکان خاوەنی سەربەخۆیی دەستوری ڕاستەقینە نین. هەر بۆیە لامەرکەزییەت بە جۆرێک لە گەشەپێدانی کارگێڕی لە چوارچێوەی دەوڵەتی ناوەندی دادەنرێت نەک دووبارە دابەشکردنەوەی سەروەری.
فیدراڵیزم: فیدراڵیزم سیستمێکی دەستورییە لەسەر بنەمای دابەشکردنی دەسەڵات لە نێوان حکومەتی ناوەندی و هەرێمەکاندا، بوونی دەسەڵاتى سەرەکى لاى هەرێمەکان، پاراستنی دەستووری دەسەڵاتەکانی حکومەتی هەرێم، بێتوانایی حکومەتی ناوەند لە هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتەکانی هەرێمەکان بە شێوەیەکی تاکلایەنە. هەروەها لە سیستمی فیدراڵیدا پەیوەندی نێوان حکومەتی ناوەندی و هەرێمەکان هاوبەشییەکی دەستورییە، هەرێمەکان خاوەنی شەرعیەتی سیاسی تاڕادەیەک سەربەخۆن، دەسەڵاتەکان بەپێی بڕگە دەستوورییە دامەزراوەکان دابەش دەکرێن. بۆیە فیدراڵیزم تەنیا ئیدارەیەکی خۆجێیی فراوانکراو نییە، بەڵکو ڕێکخستنەوەی خودی پێکهاتەی دەوڵەتە.

شیکارییەک بۆ کارنامەکەى عەلی زەیدی
کارنامەی حکومەتەکەی عەلی زەیدی ئەم دەقە لەخۆدەگرێت "بەهێزکردنی لامەرکەزی کارگێڕی و دارایی لە چوارچێوەیەکی ڕێکخراودا کە کارایی پارێزگاکان لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان بەرز دەکاتەوە." سەبارەت بەم دەقە دەتوانین ئاماژە بە چەند خاڵێکی گرنگ بدەین: 
گرنگیدان بە پارێزگاکان نەک هەرێمەکان: دەقەکە باس لە پارێزگاکان، خزمەتگوزارییەکان، ئەدای کارگێڕی دەکات، لە کاتێکدا هیچ ئاماژەیەک نادرێت بە هەرێمەکان، هاوبەشی فیدراڵی و دابەشکردنی دەسەڵاتەکان لە نێوان بەغدا و هەولێر. ئەم گۆڕانکارییە وردەکارییەکی زمانەوانی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی گۆڕانی فۆکەسە لەسەر فیدراڵیزمی سیاسی بۆ ئیدارەی خۆجێی.
 نەبوونی چەمکی دەوڵەتی فیدراڵی: بە پێچەوانەی بەرنامەی حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانی کە بە ڕاشکاوی مەرجی دروستکردنی دەوڵەتی دامەزراوەکان و پاراستنی سیستمی دیموکراسی فیدراڵی و پتەوکردنی پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان لە خۆگرتبوو، کارنامەکەی عەلی زەیدی چەمکی یەکێتی دووپات نەکردۆتەوە، ئاماژەی بە فیدرالیزم نەداوە و باسی پەیوەندی لەگەڵ هەرێمی کوردستانی نەکردووە. ئەم باس لێنەکردنەش لە ڕووی سیاسییەوە وەک ئاماژەیەک بۆ گۆڕانکاری لە گوتارى سەبارەت بە فۆرمی دەوڵەتی عێراق لێکدەدرێتەوە.
دەستەواژەی چوارچێوەیەکی کۆنترۆڵکراو: ئەم دەستەواژەیە قورسایی سیاسی بەرچاوی هەیە، چونکە ئەوە دەگەیەنێت کە لامەرکەزییەت دەکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی ناوەندەوە، دەسەڵاتە خۆجێیەکان سەربەخۆ نین، حکومەتی ناوەندی دەسەڵاتى کۆتایی هەیە. بە واتایەکی تر مەبەست لە بنیاتنانی مۆدێلێکی فیدراڵی فراوانکراو نییە، بەڵکو ئیدارەیەکی لامەرکەزییە لە ژێر چاودێری حکومەتی ناوەندیدا.

ئایا عێراق بەرەو ناوەندگەرایی هەنگاو دەنێت؟
چەندین پێوەری سیاسی لە ساڵی ٢٠١٧ەوە ئاماژە بە سەرهەڵدانی گوتارێک دەکەن کە بانگەشە بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتی بەغداد، کەمکردنەوەی سەرەبەخۆیی هەرێمەکان، بنیاتنانەوەی دەوڵەتی ناوەندی دەکات. ئەم ڕەوتە دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان لە ساڵی 2017 خێراتربوو، کە هێزە سیاسییەکانی عێراق بە هەڕەشە بۆ سەر یەکڕیزی دەوڵەتیان زانی. لەو کاتەوە چەند گۆڕانکارییەک سەریان هەڵداوە لەوانە بەرتەسککردنەوەی دەسەڵاتە داراییەکانی هەرێم، فراوانکردنی کاریگەری حکومەتی فیدراڵی، پەرەسەندنی گوتارێک کە فیدراڵیزمی فراوانکراو ڕەتدەکاتەوە، بەهێزکردنی چەمکی دەوڵەتێکی بەهێز و یەکگرتوو. لەم چوارچێوەیەدا دەتوانین گۆڕان لە فیدرالیزمەوە بۆ لامەرکەزییەت وەک بەشێک لە پڕۆژەیەک تێبگەین کە وردە وردە دەسەڵات بەرەو ناوەندگەرایی زیاتر دەبات.

ئاماژەکانى گوتاری نوێ بۆ پەیوەندی نێوان بەغدا و هەولێر
کەمکردنەوەی ڕەهەندی سیاسی فیدراڵیزم: کاتێک چەمکی هاوبەشی فیدراڵی دەگۆڕدرێت بۆ لامەرکەزییەتی کارگێڕی، ئەمە واتاى بچوککردنەوەى سروشتی سیاسی پەیوەندی نێوان بەغدا و هەولێر و گۆڕینیەتی بە شێوەى هەنگاو بە هەنگاو بۆ پەیوەندییەکی کارگێڕی یان دارایی.
پێناسەکردنەوەی پێگەى هەرێمی کوردستان: فیدراڵیزم پێگەی بە هەرێم دەبەخشێت، بە تایبەتی لە ڕووى دەستووری، دەسەڵاتە سیاسییەکان، هاوبەشی لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا. بەڵام ڕەنگە گوتاری لامەرکەزییەت لە داهاتوودا ببێتە هۆی یەکسانکردنی هەرێم لەگەڵ پارێزگاکان، لاوازکردنی جیاوازی دەستوریی و کەمکردنەوەی چەمکی هاوبەشی.
ناوەندگەرایی هەنگاو بە هەنگاو: ئەم ڕەوتە ڕەنگە ببێتە هۆی زیادبوونی دەستوەردانی بەغداد لە کاروباری ناوخۆی هەرێم، فراوانکردنی دەسەڵاتی دادگای فیدراڵی و لێکدانەوەیەکی ناوەندیتر بۆ دەستوور.


هۆکارەکانی نەبوونی ناڕەزایەتییەکی ڕوونی کورد
سەرەڕای هەستیاری پرسەکە، هیچ ناڕەزایەتییەکی بەهێزی کورد لە بەرامبەر ئەم گۆڕانکارییە لە گوتاردا سەریهەڵنەداوە. ئەمەش دەتوانرێت بە چەند هۆکارێک ڕوون بکرێتەوە لەوانە سەرقاڵبوون بە ململانێ سیاسییەکان، دانوستانە سیاسییەکان لە بەغداد کە تیشکیان خستۆتە سەر پۆستەکان، هاوپەیمانییەکان، دابەشکردنی دەسەڵات، بابەتە داراییەکان. 
نەبوونی ستراتیژییەکی یەکگرتووی کوردی: ساڵانێکە هێزە کوردییەکان بەدەست دابەشبوونی سیاسی، لاوازی هەماهەنگی، گرنگیدان بە پرسە هەنووکەییەکانەوە دەناڵێنن. ئەمەش بووەتە هۆی کەمبوونەوەى داکۆکیکردن لە فیدراڵیزم وەک پڕۆژەیەکی سیاسی گشتگیر.
گۆڕینی ژینگەی هەرێم: پێشهاتە ناوچەییەکان بەشدارییان کردووە لە زیادبوونی هەستیاری تایبەت بە پرسى جیابوونەوە و زیادبوونی ترس لە هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەت، ئەمەش وایکردووە بەشێک لە هێزە کوردییەکان ڕێبازێکی پراگماتیتر و کەمتر ڕووبەڕووبوونەوە بگرنەبەر.

سیناریۆکانی داهاتوو
یەکەم: چەسپاندنی لامەرکەزی لەناو دەوڵەتێکی ناوەندیدا: لەم سیناریۆیەدا، عێراق هەنگاو بەهەنگاو دەگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی مەرکەزی بەهێز، پێدانى دەسەڵاتێکی ئیداری سنووردار بۆ پارێزگاکان، کەمکردنەوەی هەنگاو بەهەنگاوى فیدراڵیزمی سیاسی.
دووەم: گەڕاندنەوەی هاوسەنگی فیدراڵی: ڕەنگە فشارە سیاسی و دەستوورییەکان ببنە هۆی زیندووکردنەوەی چەمکی هاوبەشی فیدراڵی، چەسپاندنی دەسەڵاتەکانی هەرێمەکان و بەرفراوانکردنى سیستمی فیدراڵی نەک کەمکردنەوەی.
سێیەم: پەرەسەندنی ناکۆکییە دەستوورییەکان: ئەگەر هەوڵەکانی ناوەندگەرایی بەردەوام بن، ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی گرژیی نێوان بەغدا و هەولێر، ناکۆکی یاسایی و دەستووری، دووبارەبوونەوەی قەیرانی سیاسی.

بەراوردێک لە نێوان کارنامەی عەلی زەیدی و محەمەد شیاع سودانی
بەراوردێک لە نێوان کارنامەکانى حکومەت کە لەلایەن عەلی زەیدی و محەمەد شیاع سودانی پێشکەشکراون، جیاوازییەکی ڕوون لە زمانی سیاسی بەکارهێنراو سەبارەت بە سروشتی دەوڵەتی عێراق و پەیوەندی نێوان بەغدا و هەرێمی کوردستان ئاشکرا دەکات. لە کارنامەکەى سودانیدا چەمکی دەوڵەتی فیدراڵی وەک بەشێکی ناوەندی گوتاری سیاسی و دەستووری حکومەت دەردەکەوێت. لە پێشەکی بەرنامەکەدا هاتووە؛ (دروستکردنی دەوڵەتی دامەزراوەکان و پاراستنی سیستمی دیموکراسی فیدراڵی و بەهێزکردنی پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان). ئەم دەقە چەندین کاریگەری هەیە، دیارترینیان دانپێدانانی ڕاشکاوانە بە سروشتی فیدراڵی دەوڵەتی عێراق، مامەڵەکردن لەگەڵ پەیوەندی نێوان بەغدا و هەولێر وەک پەیوەندییەکی دەستووری نێوان دوو حکومەت لە چوارچێوەی سیستمێکی فیدراڵیدا، جەختکردنەوە لەسەر چەمکی هاوبەشی لە نێوان حکومەتی ناوەندی و هەرێمدا، داننان بە پێگەی جیاوازی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی هەیکەلی دەوڵەتی عێراقدا. بەڵام لە کارنامەکەى عەلی زەیدیدا چەمکەکانی یەکێتی، فیدراڵیزم، هاوبەشی فیدراڵی، پەیوەندی نێوان بەغدا و هەولێر بوونى نییە، بەڵکو تیشک دەخاتە سەر بەهێزکردنی لامەرکەزی کارگێڕی و دارایی لە چوارچێوەیەکی کۆنترۆڵکراودا.
لێرەدا جیاوازییەکی بنەڕەتی لە دیدگای سیاسیدا هەیە، لە کاتێکدا کە کارنامەی سودانی فیدرالیزم وەک بنەمایەکی دەستوری بۆ ڕێکخستنی دەوڵەت مامەڵەی لەگەڵ دەکات، کارنامەکەى زەیدی مامەڵە لەگەڵ لامەرکەزییەت دەکات وەک ئامرازێکی کارگێڕی بۆ باشترکردنی کارایی پارێزگاکان و خزمەتگوزارییە گشتیەکان. جگە لەوەش، کارنامەى سودانی سەقامگیری سیاسی بە پاراستنی سیستەمی دیموکراسی فیدراڵی دەبەستێتەوە، لە کاتێکدا کارنامەی زەیدی چاکسازیی ئیداری بە لامەرکەزییەتی کۆنترۆڵکراوەوە دەبەستێتەوە، ئەم دیدە ڕەنگدانەوەی ڕێبازێکە کە ڕۆڵی چاودێری و ڕێکخستنی زیاتر بە حکومەتی ناوەندی دەبەخشێت. لە ڕوانگەیەکی ترەوە، گوتاری سودانی ڕەنگدانەوەی ڕوانگەیەکی نزیکترە لە فیدراڵیزمی تەوافوقى، کە لەسەر بنەمای بەڕێوەبردنی فرەیی لە ڕێگەی هاوبەشی سیاسی و دەستوورییەوە دامەزراوە. لە بەرامبەردا گوتاری زەیدی پێشنیاری هەنگاونان بەرەو دەوڵەتی ناوەندی لامەرکەزی دەکات- دەوڵەتێک کە تێیدا بەغداد سەروەری سیاسی تەواو دەپارێزێت و لە هەمان کاتدا خزمەتگوزاری و دەسەڵاتی ئیداری سنووردار بە ئیدارە خۆجێیەکان دەبەخشێت.

دەرەنجام 
خوێندنەوەیەکی سیاسی و دەستووری بۆ کارنامەکەى عەلی زەیدی گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە سروشتی گوتاری سیاسی عێراقدا ئاشکرا دەکات، ئەویش گواستنەوە لە گرنگیدان بە فیدرالیزم بۆ گرنگیدان بە لامەرکەزییەت. هەرچەندە ئەم گۆڕانکارییە ڕەنگە لە ڕووکەشدا تەکنیکی یان کارگێڕی دەربکەوێت، بەڵام کاریگەریی قووڵتری هەیە سەبارەت بە فۆڕمی داهاتووی دەوڵەتی عێراق و هاوسەنگی هێز لە نێوان ناوەند و هەرێمدا.
نەبوونی گفتوگۆ لەسەر دەوڵەتی فیدراڵی و هاوبەشی لەگەڵ هەرێمی کوردستان و گرنگیدان بە پارێزگاکان و لامەرکەزییەتی کۆنترۆڵکراو، ڕەنگدانەوەی مەیلێکی گەشەسەندووە بەرەو بەرهەمهێنانەوەی دەوڵەتێکی ناوەندى بەهێز لە فۆرمێکی نوێدا.