لوقمان مستەفا

کاتێک بنبەستی سیاسی و لاوازیی بەڕێوەبردن، مەترسییەکانی ژیان زیاتر دەکەن.
لافاوەکەی هەولێر ئێوارەی ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ تەنها ڕووداوێکی سروشتی نەبوو کە بە تێپەڕبوونی باران کۆتایی بێت. دوو هاووڵاتی گیانیان لەدەستدا و سەدان ماڵ و ئۆتۆمبێل و شوێنی بازرگانی زیانیان بەرکەوت. لە هەمان کاتدا، هەرێمی کوردستان هێشتا لە قەیرانی سیاسیی پاش هەڵبژاردنەکانی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤ دەرنەچووە. ئەم وتارە پرسیارێکی یاسایی و کارگێڕی دەوروژێنێت: کاتێک دامەزراوەکان خۆیان لە بنبەستی سیاسیدا دەژین، کێ بەرپرسە لە پاراستنی ژیانی هاووڵاتی؟
یەکەم: چی ڕوویدا؟
ڕاستییەکان، بەپێی ڕاپۆرتی میدیاکان،ئەمانەن:
•             لافاوەکە ئێوارەی شەممە ٧ی تشرینی دووەم ڕوویدا؛ منداڵێکی پێنج ساڵان و شۆفێری بۆلدۆزەرێکی ٢٥ ساڵان، کە خۆبەخش بوو، گیانیان لەدەستدا
•             پارێزگاری هەولێر وتی چاوەڕوان دەکرا نزیکەی ٣٠ ملم باران ببارێت، بەڵام نزیکەی ٨٠ ملم باری
•             وێستگەکانی پاڵاوتنی ئاوی خواردنەوە (ئیفراز ١ و ٢ و ٣ و وێستگەی کتوپڕ) ڕاگیران، چونکە لیڵیی ئاوی ڕووبار لە توانای وێستگەکان تێپەڕی
•             بازرگانێکی لەناوەندی بازارەکە دەڵێت ئاوڕێژەکان بچووکن و داواکاری چاککردنەوەیان بێ ئەنجام بووە

دووەم: لافاو و کارەسات یەک شت نین
باران و لافاو دیاردەی سروشتین و هیچ حکومەتێک ناتوانێت ڕێگریان لێ بکات. بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نییە دەوڵەت لە لێکەوتەکانیان بەرپرسیار نییە. جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لەنێوان ڕوودانی دیاردەیەکی سروشتی و ئەو زیانانەی کە لە ئەنجامی نەبوونی پلانی پێشوەختە، کەموکوڕیی ژێرخان، نەبوونی سیستەمی ئاگادارکردنەوە و لاوازیی فریاکەوتن دروست دەبن. باران سروشتییە؛ بەڵام مردنی هاووڵاتی لە ناو شارێکدا کە ئاوی باران ڕێگەی بۆ نەکراوەتەوە، پرسێکی بەڕێوەبردنە.
سێیەم: دەستوور چی دەڵێت؟
دەستووری عێراق چەند ماددەیەکی هەیە کە بنەمای لێپرسینەوەن
•             ماددەی ٣٠: دەوڵەت دەبێتپێداویستییە سەرەکییەکانی ژیانێکی شایستە بۆ تاک و خێزان دابین بکات.
•             ماددەی ٣١: مافی چاودێریی تەندروستی.
•             ماددەی ٣٣: مافی ژیان لە ژینگەیەکی تەندروست، و پاراستنی ژینگە ئەرکی دەوڵەتە.
دەبێت ئەوە ڕوون بکرێتەوە کە ئەم ماددانە زیاتر ئەرکی گشتیی دەوڵەت دیاری دەکەن و بە تەنها سزای دیاریکراو یان قەرەبووی ئۆتۆماتیکی دروست ناکەن. بەڵام لەگەڵ یاسا و ڕێنماییەکانی ئاسایشی شارستانی و پلانی پێشوەختە، دەبنە پێوەرێک بۆ لێپرسینەوەی پەرلەمانی، سکاڵای کارگێڕی و داواکاریی یاسایی. واتە پاراستنی ژیان تەنها فریاکەوتنی دوای کارەسات نییە، بەڵکو ئامادەکاریی پێشوەختە و پاراستنی ژێرخانی گشتیشە.
چوارەم: بەرپرسیارێتی لای کێیە؟
ماددەی ١١٤ پرسی سیاسەتی ژینگە و سیاسەتی سەرچاوە ئاوییە ناوخۆییەکان بە دەسەڵاتی هاوبەشی نێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمەکان دەزانێت. ماددەی ١١٥ دەڵێت ئەو دەسەڵاتانەی لە لیستی دەسەڵاتە تایبەتەکانی فیدراڵدا نەهاتوون، لە دەسەڵاتی هەرێم و پارێزگاکاندان. [ئەگەر دەتەوێت، ماددەی ١١٥ بە تەواوی بخوێنەوە و ئاماژە بە بەڵێنی ئەوەی بدە کە لە ناکۆکیی دەسەڵاتە هاوبەشەکاندا، ئەولەوییەت بە یاسای هەرێم دەدرێت.]
بۆیە حکومەتی هەرێم ناتوانێت بەرپرسیارێتیی ئامادەکاری بۆ کارەسات و بەڕێوەبردنی ئاو و ژینگە بە تەنها بخاتە ئەستۆی بەغدا. هاوکات، هەماهەنگیی فیدراڵی و هەرێمی پێویستە و دەبێت سنووری بەرپرسیارێتیی هەر دامەزراوەیەک ڕوون بێت. لە ناو هەرێمدا شدا، دەبێت ڕوون بکرێتەوە کام لایەن بەرپرسە: حکومەت، وەزارەتەکان، پارێزگا، یان شارەوانییەکان.
پێنجەم: بنبەستی سیاسی چۆن دەبێتە مەترسی بۆ ژیان؟
دوای هەڵبژاردنەکانی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤، نەبوونی ڕێککەوتن لەسەر کابینەی نوێ قەیرانەکەی درێژ کردەوە. لە ٥ی تشرینی دووەمدا بافڵ تاڵەبانی ڕایگەیاند یەکێتیی نیشتمانی لە حکومەتی هەرێم دەکشێتەوە، دوای ئەوەی پەرلەمان بێ بەشداریی یەکێتی چالاک کرایەوە.ئەو کابینەیەی لە ٢٠١٩ پێکهات هێشتا کار دەکات، چونکە کابینەی نوێ پێک نەهاتووە .
لێرەدا دەبێت پەیوەندیی هۆکار بەڕوونی پیشان بدرێت، نەک تەنها بوترێت. بنبەستی سیاسی دەتوانێت ئەمانە دروست بکات:
•             دواکەوتنی پەسەندکردنی بودجە وبەستنی پارە بۆ پڕۆژەی ژێرخان و کەناڵی ئاو.
•             نەبوونی سەرۆکایەتیی ڕوون و بڕیاردەر لە کاتی کارەساتدا.
•             بەتاڵ ماوەی پۆستە گرنگەکان و دواخستنی دامەزراندن و گۆڕانکاری لە دامەزراوەکانی فریاکەوتن.
•             لە دەستدانی چاودێریی پەرلەمانی بەسەر جێبەجێکردنی پڕۆژەکاندا.
دەستوور (ماددەی ١١٧ و ١٢١) هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتەکانی دەناسێنێت. ئەم دەسەڵاتانە تەنها مافی سیاسی نین؛ لەگەڵیاندا ئەرکی بەڕێوەبردنی کاروباری گشتی و پاراستنی مافی هاووڵاتیان دێت. پەرلەمان و حکومەت نابێت ببنە مەیدانی ململانێی بەردەوامی حزبەکان، بەڵکو دەبێت ببنە دامەزراوەی خزمەتگوزاری و چاودێری و جێبەجێکردنی یاسا.
ئەو داواکارییانەی لە لافاوەکەوە دەبێت بێنە دی
بۆ ئەوەی ئەم کارەساتە دووبارە نەبێتەوە، چەند هەنگاوێکی دیاریکراو پێویستن:
1.           لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ لەسەر هۆکارەکانی لافاوەکە و بەرپرسیارێتی دامەزراوەکان، و بڵاوکردنەوەی ئەنجامەکەی بۆ ڕای گشتی.
2.           سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە بۆ هاووڵاتیان لە ڕێگەی مۆبایل و ڕاگەیاندنەوە لە کاتی مەترسیی کەشوهەوادا.
3.           بودجەی تایبەت بۆ چاککردنەوە و گەشەپێدانی ژێرخانی ئاوڕێژ و کەناڵی ئاوی باران، بەبێ گرێدانی بە ناکۆکییە سیاسییەکان.
4.           ڕوونکردنەوەی بەرپرسیارێتی لە نێوان حکومەت، پارێزگا و شارەوانییەکان، و دیاریکردنی دامەزراوەیەکی سەرەکی بۆ بەڕێوەبردنی کارەسات.
5.           قەرەبووکردنەوەی زیانلێکەوتووان بە شێوەیەکی خێرا و ڕوون.
لە کۆتایی دا: پرسیاری سەرەکیی ئەم وتارە ئەوەیە: کێ بەرپرسە لە پاراستنی ژیانی هاووڵاتی کاتێک کارەسات دێت؟
بێگومان حکومەت بەرپرسە، بە هەموو دامەزراوەکانییەوە، لە حکومەتی فیدراڵی و هەرێم و پارێزگا و شارەوانییەکانەوە. ململانێی سیاسی هیچ دامەزراوەیەک لەو ئەرکە ڕزگار ناکات. باران ناتوانرێت بوەستێنرێت، بەڵام ڕێگری لە مردنی هاووڵاتی بە ئامادەکاری و لێپرسینەوە دەکرێت. ئەو دوو هاوڵاتیە لە هەولێر گیانیان لەدەستدا، دەبێت ببنە هۆی گۆڕینی شێوازی کارکردن، نەک تەنها ببنە هەواڵێک کە دوای چەند ڕۆژێک لەبیر دەکرێت.