(1)
تورکیای کەمالیستەکان، تورکیای تۆرانیەکان، بۆ ماوەی 103 ساڵ فۆبیای کوردیان هەیە، هەموو ڕێگایەکیان گرتە بەر بۆ دژایەتی کردنی مافەکانی گەلی کورد، ڕێکەوتنی لۆزان لە هزرو بیری کورد ڕێکەوت و ڕێکەوتنێکی شوومە بە درێژایی ئەو ماوەیە تا ئەمڕۆ کورد باجی لێکەوتەکانی ئەو کارەساتە مێژووییە داوە، بەڵام بۆ تورکیای ئەوێ ڕۆژێ گەورەترین سەرکەوتن بوو لە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و لێکەوتەکانی جەنگی جیهانی یەکەم.

لەساڵی 1923 تا ئەمڕۆ دەوڵەتی تورکیا نکۆڵی لەمافی کورد کردوە، ترس لەناسنامەو زمانی نەتەوەیی کورد، ترس لەیەکگرتن‌و خۆڕێکخستنی سیاسی کورد، لەهەر لەهەر چوار بەشی (باکوور، باشوور، ڕۆژئاوا، ڕۆژهەڵات) بەکوردستانی سۆرو هەر شوێنێکی سەر ئەم زەمینە، ترس لەگۆڕینی نەخشەی دەسەڵات و مۆدێلی دەوڵەتی نەتەوەی تورک، یەک زمان، یەک گەل و دەوڵەت. ئەم فۆبیایە بەردەوام بووە لە وشەی کورد و کوردستان، خوێندن و چاند و زمان، دەستوور، یاسا، ئاسایش، فەرهەنگ و مێدیاو...

دەوڵەتی قووڵی تورکیا، قازانجی زۆر و زەوەندی نەبوو لەو سیاسەتەی پەیڕەوی لێوەکردووە لەماوەی 103 ساڵ لەنکۆڵیکردن لەمافەکانی نەتەوەی کورد، لەهەمانکاتدا نەیانتوانی کۆتایی بەکوردو پرسەکەی بهێنن، چونکە پرسی کورد پرسی مافە، پرسی خاکە، پرسی یاساو حەقانیەتە، ئەگەر دەستکەوتەکاتی دەوڵەتی تورکیا لەسیاسەتی نکۆڵیکردن لەمافی نەتەوەی کورد بیخەینە بەرچاو لەسەر ئاستی ناوخۆیی، ئەنجامەکان و دەستکەوتەکانی کەموکاتی بونە لەوانە؛یەکخستنی ناسیۆنالیزمی تورکی و داگرتنی دەنگی ئۆپۆزیسیۆن‌و سیاسەتی بەکارهێنانی مەترسی کورد هەمیشە وەک پەیژەیەک بووە، بۆ درێژکردنەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتی قووڵ‌و ڕەگەزپەرستەکان، مافی بەکارهێنانی دەزگای ئەمنی‌و سەربازییان بۆ وەشاندنی زەبرو توندوتیژیی، باری نایاسایی‌و نائاسایی.

لەگەڵ سوودمەندبوونی دامەزراوەی سەربازیی‌و دەوڵەتی قووڵ لەبزنس‌و دەستەکەوەتە سیاسی‌و ئابوورییەکان، بەڵام ئەزموون ئەوەی دووپاتکردەوە، لەماوەی درێژخایەن، زیانی ئابووری بێ شومار، قەیرانی نێودەوڵەتی‌و قووڵبوونەوەی ناکۆکی ناوخۆی، بەهەدرەردانی دارایی تورکیا، ملیۆنان قوربانی مرۆیی‌و چارەسەرنەکردنی پرسى کوردو بەردەوامی پرسەکە کە بووەتە خاڵی نەرێنی و لاوازی دەوڵەتی تورکیا لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە.

(2)
ئەگەر لەئێستاشدا تورکیا، ڕاستگۆبێت لەپرۆسەی دانوستاندن‌و پەڕینەوە بۆ ئاشتی‌و ڕێکەوتن لەگەڵ کورد. لەماوەی درێژخایەن، قازانجەکان زۆر گەورەن، ئاشتی ناوخۆیی‌و کۆتاییهێنان بەشەڕ، گەشەپێدانی ئابووری باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا (باکووری کوردستان)، دەستخستنی پێگەیەکی نایاب‌و ستراتیژی لەنێوان جیهانی عەرەبی، ئێران‌و ئەوروپا، باشبوونی وێنەی نێودەوڵەتی تورکیا، دەستخستنی قازانجی زۆرو زەوەندی ئابووری‌و کاریگەریی ستراتیژی لەسەر پارچەکانی تری کوردستان‌و بوون بەئەندامێکی قبووڵکراوی یەکێتیی ئەورووپاو ناتۆو جیهان‌و ناوچەکە، بەڵام لەوە ناچێت زۆرینەی گەلی تورک‌و بیرمەندانی تورکیا بتوانن سنووری بەرژەوەندی‌و جیهانبینی کەمالیست‌و تۆرانیەکان‌و ڕەگەزپەرستەکان تێپەڕێنن‌و تورکیا بخەنە پێگەیەکی گەورەو دیارو خوازراو لەسەر ئاستی جیهان بەتایبەتی ئەورووپا.

لەئێستادا چۆن لەدانوستاندنەکانی دەوڵەت (سەرۆکی مەهەپە و سەرۆکی ئاکەپە) لەگەڵ دەم پارتی و بەڕێز عەبدوڵڵا ئۆجەلان بڕوانین، سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا، نوعمان کورتوڵموش، ڕاپۆرتی کۆتایی کۆمیسیۆنی تورکیای بێ تیرۆر بڵاوکردەوە کە تێیدا مۆدێلێکی نوێ بۆ چەکدانانی پەکەکە و هەنگاوە دیموکراسییەکان بە ناوی مۆدێلی تورکیا پێشنیار کراوە.کورتوڵموش جەختی کردەوە کە ئامانج بنیاتنانی ئاشتی کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەی یاسادایە، نە لێبوردنی گشتی. هەروەها یەکگرتنی کورد، تورک و عەرەب بە وەڵامێک بۆ پیلانی هێزە دەرەکییەکان ناوبرد و گوتی پێویستمان بە دەستوورێکی دیموکراسی نوێیە، لەگەڵ گۆڕانکاری لە یاساکان. بابەت و پرسی باڵکێش لەناو ڕاپۆرتەکە بوونیان هەیە (دەستووری نوێ، مافی ژیان، هەڵگرتنی قەیووم،برایەتی گەلی کورد و تورک، هەمواری یاسای هەڵبژاردن و حیزبەکان) بەڵام ئەوە کۆتایی ڕێگاکە نییە دەبێت چاوەڕێ بین بە کردار بیسەلمێنن، زۆر زووە بڵێین ئەوە کۆتایی سیاسەتی 103 ساڵەی نکۆڵی کردن و کۆتایی لۆزانە؟ چونکە سەرۆکی پەرلەمان لە ڕاپۆرتەکەدا جەختی لەسەرئاشتی (تورکیای بێ تیرۆری) کردەوە لێدوانەکان و شیکردنەوەی چەمکەکان و خوێندنەوە بۆ دەستە واژەکانی ناو ڕاپۆرتەکە جێگای پرسیار و تێڕامانن لە ئایندەدا، چونکە ڕاسپاردەکان لەناو زۆرینەی پەرلەمان ڕێچکە دەگرن و دەبن بە یاسا. مامەڵەکردنی دوێنێی تورکیا لەگەڵ پرسی کورد لە ڕۆژئاوای کوردستان گەواهی دەری ئەو ڕاستییەن.

لەگەڵ ئەوەشدا گەلەکەمان زۆر بە باوەڕبەخۆبوون دەستی داوەتە خەباتێکی ڕەوا و بەرخودانێکی بێ ماندبوون لەڕێگەی پرۆسەی ئاشتی و دیموکراسی بۆ ئەوەی پیشانی جیهانی بدەن کورد تیرۆریست نییە، بەڵکوو کورد نەتەوەیە، خاون ماف و خاکی خۆیەتی، لە ڕۆژانی ڕابردووش باکوور و باشوور و ڕۆژئاوا ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ڕەوەندی کوردی لە دەرەوە ئەو ڕاستییەیان بۆ جیهان و بەتایبەتی بۆ تورکیا و هاو ئاوازانی دووپاتکردنەوە کە کورد، کوردە و کورد یەکە، کورد ئاشتی خوازە، خاون مافە، داننان بە مافی نەتەوەی کورد هەڕەشە نییە لەسەر ئاشتی و ئاسایش و سەقامگیری تورکیا و ناوچەکە.

لە قۆناغی ئێستادا تەواوی دەوڵەتانی ناوچەکە شایەتی ئەوە دەدەن کورد شەرخواز و تیرۆریست نییە، بەڵکوو جەنگاوەری ئازادی و ئاشتی و ئارامین. گرنگترین هەنگاوە بۆ وەڵامدانەوەی عوسمانیزمی نوێ،یەکڕیزی نەتەوەییە لەسەر بنەمای ماف و یاسا، نەتەوەیەکی خاوەن پرسێکی ڕەوا، درێژەدان بە لۆبیی کردن و بە نێودەوڵەتی کردنی کێشەی میللەتەکەمان و چڕ کردنەوەی کارکردن لە ئەمریکا و نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەورووپا، خالی باڵکێشن و هەرە لە پێشینە بەهێزکردنی مێدیا و سۆشیاڵ مێدیا و دیپلۆماسیی کوردە بۆیەکخستنیگوتاری کوردی و نیشاندانی کورد وەک هێزی ئاشتی، خاوەن ماف و سەقامگیری.

(3)
قسەی کۆتایی و دەرەنجامی ئەم بابەتەمان ئەوەیە؛کێشەکە شەڕی کورد و نەتەوەی تورک نییە، شەڕە لەگەڵ دەسەڵاتداران و سیستەمیدەوڵەتی یەک نەتەوە و یەک زمان، کە دژی مافی فرە ناسنامە، فرە زمان و مافە. پەیامی بەرێز عەبدوڵڵا ئۆجەلان ڕێبەری پەکەکە لە دیداری 16ی ئەم مانگەدا بە شاندی ئیمرالی ڕاگەیاند، کۆماری تورکیا لەسەر بنەمای یەکێتی کورد و تورک دامەزرا، بەڵام ئینکاری لێکرا، ئێستاش دەبێت ئینکاری کۆتایی پێ بێت و مافی یەکپارچەیی کۆمار بپارێزرێت. بەڵام دەبێت بە ئاگاییەوە دوێنێمان لە بیر بێت و بە ئاگایەوە مامەڵە بکرێت، لەم بارەیەوە شەهید ئاپێ مووسا عەنتەر لە کتێبی بیرەوەرییەکانیدا باسی دیداری خۆی دەکات لەگەڵ شێخ عەبدوڵباری کووفرەڤی، لەو چاوپێکەوتنەی لەگەڵ یاشێخ دا، دەگێڕێتەوە و دەڵێت یاشێخ بە چاوی فرمێسکاویەوە باسی ئەوەی بۆ کردم چۆن لەگەڵ بەگ و ئاغەواتی کورد ئەتاتورکیان لە پەتی سێدارە پاراستووە، چۆن هاوکاریان کردووە بۆ ئامادەکاری و سەرخستنی کۆنگرەی ئەرز ڕۆم، دەڵێت کەمال ئەتاتورک بەڵێنی پێداین کە مافی کورد دەدەن، بەڵام لە لۆزان پشتی تێ کردین. بۆیە قسەکەی بەڕێز ئۆجەلان ڕاستە کۆماری تورکیا نەتەوەی کورد و تورک دروستیان کرد، بەڵام بەڵێنەکان بوون بە دژایەتی و نکۆڵیکردن.

بۆیە دەبێت هەم قسەی شێخ عەبدول باریمان لە یاد بێت و هەم پەیامەکەی ئاپۆ. دەبێت چەند بارە بپرسین هەر بەڕاست دەوڵەتی تورکیا وازی لە دژایەتی پرسی کورد نەهێناوە، ماوەی 14 ساڵە دژایەتی سەرسەختی ئەزموونی ڕۆژئاوای کوردستان دەکەن، تا ئێستا ڕازینین نەتەوەی کورد وەک نەتەوەی تورک لەسەر مێزی خڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک گەلێکی خاون ماف و زمان و خاک لەگەڵ نەتەوەی تورک و عەرەب و فارس لەسەر یەک مێز دابنیشێت، ناکرێت گەلەکەمان پەیامی بۆ گەلی تورکیا و دەوڵەتی تورکیا نەبێت و خۆشباوەڕ بێت، گەلی کورد چاوەڕێی هەنگاویی کردەییە بۆ پرسی چارەسەری مافی ڕەوای کورد لە باکوور، لە ئازاد کردنی، بەڕێز عەبدوڵڵا ئۆجەلان و بەڕێز دەمیرتاش و تەواوی زیندانییە سیاسەکان دەست پێدەکات، شان بەشانی ئەوەش دەست کردن بە هەموارکردنەوەی دەستوور و داننان بەمافی نەتەوەی کوردو نەتەوەکانی تر، بۆ ئەو ئامانجەش دەبێت کورد بەهێزبێت، یەکگرتوبێت خاوەن پەیام بێت، کوردی هەر چوار پارچەی کوردستان بەیەک دەنگ‌و یەکدەست لەگەڵ سەرکردایەتی گەلەکەیانبن لەباکوور، بۆ ئەوەی تورکیا ناچاربکرێت واز لەدوژمنایەتی کورد بهێنێت، لەبڕی دژایەتی‌و دوژمنایەتی، دۆستایەتی‌و هاوپەیمانیەتی هەڵببژێرێت.

گەواهی و بەڵگە مێژووییەکان پێمان دەڵێن تا ئەم ساتە دەوڵەتی تورکیا فۆبیای کوردی هەیە و دوژمنی دوێنێمانە، چاوەڕوان دەکرێت بەیانی هەنگاوە کردەیەکان ئەوە ڕوون بکەنەوە کە بەڕاستی بەیانی جیاواز دەبێت. لەڕۆژانی داهاتوودا، کورد لەهەر چوار پارچەی کوردستان‌و ڕەوەندی کوردستانی لەدەرەوە ئامادەبن بۆ پشتیوانی باکوور، بۆ پاڵپشتی لەماف‌و دادوەری، مافی چارەی خۆنووسین.

نەوەی ئێستا دەستەواژە ڕوخێنەرەکان، خۆ بەکەم زانین، کڕووزانەوە و زەلیلی، بەش خوراوی و داماوی پەسەند ناکات و وەلای ناون، قۆناغی ئێستا قۆناغی شەڕی ئاشتی و یاسا و ماف و هێزی نەرمە. سەرخستنی پرۆسەی دانوستاندن بۆ ڕێکەوتن و ئاشتی هەمیشەیی سەرکەوتن و برانەوە بۆ هەر دوو گەلی تورک و کورد مسۆگەر دەکات.

سلێمان مستەفا حەسەن