نوسینی: گرنگ محمد
شینە
پارادۆکسێک (دژبەرییەکی
مەنتیقی) لە چەقی پێگە ستراتیژییەکەی کوردستاندا هەیە کە
شایەنی ئەوەیە ڕاشکاوانە
ناوی لێ بنرێت.
کوردستان بۆ ویلایەتە
یەکگرتووەکانی ئەمریکا گرنگتر دەبێت — و لە هەمان کاتدا، پاراستنی لەلایەن ئەو وڵاتەوە
کەمتر دەبێتەوە. ئەمە دژبەیەک نییە، بەڵکو دەرئەنجامێکی لۆژیکیی گۆڕانکارییەکی بونیادییە
لە شێوازی بیرکردنەوەی واشنتۆن بەرامبەر بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوەش دوای چوار دەیەی
تەواو
لە جەنگە بێ ئەنجامەکان.
کشانەوەی هەژموونگەرا
ڕۆبەرت گیڵپن لە کتێبی (جەنگ و گۆڕانکاری لە سیاسەتی جیهانیدا) ئاماژە بەوە دەکات
کە هێزە هەژموونگەراکان کاتێک بەرەو پاشەکشەی ڕێژەیی دەچن، شێوازی کارکردنیان لە
"گۆڕانکاریخوازی"یەوە دەگۆڕدرێت بۆ "مامەڵەکارانە"
(Transactional) — واتە
لە
پەرەپێدانی دیموکراسی
دەکشێنەوە و بەرەو بەڕێوەبردنی هاوسەنگییە ناوچەییەکان بە تێچوویەکی کەمتر هەنگاو
دەنێن.
کلاوزڤیتز تێگەیشتبوو
کە کردەی سەربازی تەنها کاتێک لە ڕووی ستراتیژییەوە عەقڵانییە
کە ئەو ئەنجامە سیاسییانە
بەدەست بهێنێت کە تێچووەکەی ڕەوا بکات. چوار دەیەی ڕابردووی دەستێوەردان لە ڕۆژهەڵاتی
ناوەڕاستدا حەقیقەتێکی نەگۆڕی سەلماندووە: هێزی سەربازی ئەمریکا دەتوانێت ڕژێمەکان
بڕووخێنێت، بەڵام ناتوانێت ئەو سیستمە سیاسییە سەقامگیرانە بونیاد بنێت کە سەرکەوتنی
تاکتیکی بگۆڕن بۆ دەستکەوتی ستراتیژی. ئەفغانستان، عێراق و جەنگی ٢٠٢٦ی ئێران؛ ئەم
مۆدێلە وەک خۆی ماوەتەوە و نەگۆڕاوە.
دەستنیشانکردنی تۆم
باراک وەک نێردەی هاوکات بۆ تورکیا، سوریا و عێراق، ڕوونترین
گوزارشتە لەم پاشەکشە
گیڵپنییە. یەک دیپلۆماتکار بۆ سێ وڵات کە هەموویان
جوگرافیای کوردین.
واشنتۆن ئێستا سەیری ئەم سێگۆشەیە وەک یەک "دۆسیەی
ستراتیژیی یەکگرتوو"
دەکات کە دەبێت بەڕێوە ببرێت — نەک وەک سێ پڕۆژەی جیاوازی دەوڵەت-بونیادنان کە پێویستی
بە چاودێری بێت.
بۆچی جوگرافیا گرنگییەکی
زیاتری هەیە؟
تیۆری "دڵی جیهان"
(Heartland Theory)ی
هالفۆرد ماکیندەر، چەقی جوگرافیی ئۆراسیای
وەک زەوییەکی یەکلاکەرەوە
لە سیاسەتی جیهانیدا دەستنیشان کرد. کوردستان ڕێک لەو
چەقەدا هەڵکەوتووە
— لە نێوان سەرچاوەکانی وزەی کەنداو، ڕێڕەوە وشکانییەکانی کە ئاسیا بە ئەوروپاوە دەبەستنەوە،
و ئەو ناوچە دابڕێنەرانەی (Buffer zones) کە هەژموونی ئێران لەو دەوڵەتانە جیا دەکەنەوە
کە واشنتۆن دەیەوێت سەقامگیریان بکات.
برێزینسکی لە کتێبی
(تەختە شەترەنجە گەورەکە)دا ئەمەی زیاتر پەرەپێدا: کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوەکانی ئۆراسیا
گۆڕاوێکی یەکلاکەرەوەیە لە کێبڕکێی جیۆپۆلیتیکی سەدەی بیست و یەکەمدا. کوردستان ئەو
ڕێڕەوانە داگیر دەکات. بەڵام ئەو جوگرافیایەی خزمەت بە بەرژەوەندیی هێزە گەورەکان
دەکات، سەرنجی هێزە گەورەکان ڕادەکێشێت بەبێ ئەوەی مەرج بێت پاراستنی ئەو هێزانە بەدەست
بهێنێت. کوردستان دەکرێت لە هەمان کاتدا بۆ ستراتیژیی ئەمریکا "پێویست و حەتمی"
بێت، بەڵام بۆ نیگەرانییەکانی ئەمریکا لە "پەراوێز"دا بێت.
بۆچی ئۆتۆنۆمی دەکەوێتە
ژێر فشارەوە؟
هەمان ئەو چوارچێوەیەی
کە کوردستان لە ڕووی جوگرافییەوە بەهادار دەکات، ئۆتۆنۆمیی
سیاسیی کورد لە ڕووی
ستراتیژییەوە دەکاتە کۆسپ و ناڕەحەتی.
شێوازە مامەڵەکارانەکەی
واشنتۆن پێویستی بە پەیوەندییەکی کارا هەیە لەگەڵ ئەنقەرە،
بەغدا و دیمەشق — ئەو
سێ پایتەختەی کە زۆرترین دوژمنایەتییان هەیە بەرامبەر بە
مافی چارەی خۆنووسینی
کورد. هەر یەکێکیان پیادەی "فیدراڵیزمی نایەکسان"
(Asymmetric federalism) دەکەن — واتە بەکارهێنانی سیستماتیکی
لێڵیی دەسەڵاتەکان بۆ ژێردەستەکردنی ئۆتۆنۆمیی هەرێمی لە ژێر چەتری دەسەڵاتی ناوەندیدا.
ئەو ستراتیژییەی
ئەمریکا کە پێشینە
دەدات بەم پەیوەندییانە، ئەوە بەرهەم دەهێنێت کە تیۆری "فینلەندیزەکردن"
(Finlandisation) وەسفی
دەکات: گونجانی پلەبەندی لەگەڵ ویستی هێزە دەوروبەرەکان لە بەرامبەر سەربەخۆییەکی ڕووکەشدا.
ئەزموونی هێزەکانی
سوریای دیموکرات (HSD) لە سوریا ئەم ئاڕاستەیەی نیشان دا.
ڕێکخراوێک کە بە تێچوویەکی
زۆرەوە شەڕی داعشی کرد، دامەزراوەی حوکمڕانیی لە
سفرەوە بونیاد نا و
کاریگەرترین هاوبەشی ئەمریکا بوو لە شەڕی دژە تیرۆردا؛ بەڵام
هەر کە دیپلۆماسیی
دەوڵەت-بۆ-دەوڵەت جێگەی پێویستییە ئۆپەراسیۆنییەکانی گرتەوە،
داوای لێکرا لە نێو
دەوڵەتی سوریادا بتوێتەوە.
تۆماس شێڵینگ ئاماژەی
بەوە کردووە کە "متمانەپێکراوی لە پابەندبوون" (Commitment
credibility) لە پەیوەندییە نایەکسانەکاندا یەکلاکەرەوەیە: بەرژەوەندییەکان تەنها
کاتێک بە پارێزراوی
دەمێننەوە کە تێچووی تێکدانیان لە سوودەکەی زیاتر بێت.
بەرژەوەندییەکانی
کورد لە ئێستادا لە هاوکێشەکانی واشنتۆندا فاقیدی ئەو
متمانەپێکراوییەن.
تۆمەتبارکردنی بەردەوامی کورد لەلایەن ترەمپەوە سەبارەت بە چەکە ونبووەکان تەنها هەڵەیەکی
زانیاری نییە، بەڵکو ئاماژەیەکی مەبەستدار و ستراتیژییە.
ئەمە چی دەخوازێت؟
ئەنتۆنیۆ گرامشی بەمەی
دەگوت "بونیادنانی بلۆکێکی مێژوویی" — واتە هاوپەیمانییەکی
بەردەوامی هێزە سیاسی،
ئابووری و دامەزراوەییەکان کە توانای ڕاگرتنی هەڵوێستێکی ستراتیژیی یەکگرتوویان هەبێت
لە درێژخایەندا. لە فەرهەنگی کوردیدا واتە:
هەڵوێستێکی یەکگرتووی
پەرلەمانی، هێزێکی پێشمەرگەی یەکگرتوو بە فەرماندەییەکی هاوبەش، بوونێکی دیپلۆماسی
کە بەرژەوەندییەکانی کورد بە شێوەیەکی یەکگرتوو لە واشنتۆن، برۆکسل، ئەنقەرە و بەغدا
بگەیەنێت، و هێزێکی دامەزراوەیی کە پشتگوێخستنی بەرژەوەندییەکانی کورد لە ڕووی سیاسییەوە
بە گران لەسەر لایەنەکان بکەوێت.
جوگرافیای کوردستان
وای لێ دەکات لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا گرنگ بێت، بێ
گوێدانە ئەوەی سەرکردایەتییە
سیاسییەکەی چی دەکات. بەڵام ئایا ئەو گرنگییە
وەردەگێڕدرێت بۆ ئۆتۆنۆمی؟
ئەوە بە تەواوی بەستراوەتەوە بەوەی ئایا سەرکردایەتی
سیاسیی کورد دەتوانێت
بایەخی جوگرافی بگۆڕێت بۆ دەسەڵات و فشارێکی سیاسی یان نا.
مێژوو جوگرافیایەکی
گرنگی بە کوردستان بەخشیوە، بەڵام ئەو پاراستنەی پێ نەبەخشیوە
کە جوگرافیا بە تەنها
ناتوانێت دەستەبەری بکات. ئەو پاراستنە دەبێت بونیاد بنرێت. ئێستا.
