پوختە
ئەم نوسینە هەوڵدەدات شیکارییەکی زانستی بۆ قەیرانی سیاسی-دەستووریی هەرێمی کوردستان پێشکەش بکات کە دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی ٢٠٢٤ دروست بووە. نوسینەکە بژاردە سەرەکییەکانی دەرچوون لە بنبەستەکە دەخاتە ڕوو، لەوانە پێکهێنانی حکومەت لە ڕێگەی ڕێککەوتن، هەڵبژاردنی پێشوەختە، پەنابردن بۆ دادگای فیدراڵی و سیستمی دوو ئیدارەیی. ئەنجامەکە دەگەیەنێت بەوەی کە باشترین چارەسەر شەراکەتی سیاسیی ڕاستەقینەی نێوان هێزە سەرەکییەکانە، چونکە بەبێ متمانە و هاوسەنگی، هیچ چارەسەرێکی یاسایی ناتوانێت سەقامگیری دروست بکات.

پێشەکی
دوای هەڵبژاردنەکانی خولی شەشەمی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان (٢٠/١٠/٢٠٢٤)، هەرێم چووە ناو قەیرانێکی سیاسی-دەستووریی قووڵەوە بە هۆی نەگونجانی هێزە سیاسییە سەرەکییەکان لەسەر پێکهێنانی حکومەت. ئەم دۆخە وای کردووە کە پرسی شەرعیەتی دامەزراوەکان و توانای جێبەجێکردنی دەسەڵاتە دەستوورییەکان بکەوێتە ژێر پرسیارەوە. ئەم نوسینە هەوڵدەدات بژاردە سەرەکییەکانی دەرچوون لەم بنبەستە هەڵسەنگێنێت و باشترین بژاردە دیاری بکات لە ڕوانگەی یاسایی و سیاسییەوە.

چەند بنەمایەکى حکومەتی هەرێم
سیستمی سیاسی لە هەرێمی کوردستان نزیکە لە مۆدێلی دیموکراسیی هاوبەشی سیاسی. لەم مۆدێلەدا دەسەڵات دابەش دەکرێت لەنێوان ئەکتەرە سیاسییە سەرەکییەکان، متمانەی نێوان نوخبەکان بنەمای سەرەکییە و قەیرانەکان لە ڕێگەی ڕێککەوتن چارەسەر دەکرێن، نە بە زۆرینەی یەک لایەن.
قەیرانە سیاسییەکانی هەرێم زۆرجار دەستووری نین، بەڵکو قەیرانی جێبەجێکردنی دەستوورین، دامەزراوەکان لاوازن بە بەراورد بە هێزی حزبەکان و حکومەتی هەرێم زیاتر لە سیستمی حزبی-دەوڵەتی نزیکە تا دەوڵەتی دامەزراوەیی.
لە هەرێمی کوردستان شەراکەتی سیاسی بووەتە شەراکەتی پارچەیی و حزبەکان دامەزراوەکان دابەش دەکەن، نە بەڕێوەبەرایەتی هاوبەش دەکەن .
پەیوەندی هەرێم و بەغدا لەسەر بنەمای فیدرالیزمێکى ناکام دامەزراوە و کێشەکانی بودجە، نەوت، و سنوورەکان بەردەوامن.
توێژینەوە نوێکان ئاماژە بەوە دەکەن کە قەیرانی 2024 تایبەتمەندی نوێی هەیە ئەویش نەبوونی زۆرینەی یەک لایەنە، هاوسەنگی هێزەکان بووەتە هۆی قەفڵبوونی سیستمەکە.
لە مێژووی باشووری کوردستان دا، مۆدێلی دوو ئیدارەیی لە 1996–2005 بوونی هەبووە و ئەم مۆدێلە بەرهەمی شەڕی ناوخۆ بووە نەوەک سیستمی یاسایی.

بنەمای دەستووری قەیرانەکە
پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای پەرلەمان و سیستمی زۆرینەی ڕەها دامەزراوە. بە پێی یاسای پەرلەمانی کوردستان ژمارە (١)ی ساڵی ١٩٩٢ی هەموارکراو، دەستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان دەبێت لە یەکەم دانیشتندا هەڵبژێردرێت¹. هەروەها بە پێی یاسای سەرۆکایەتی هەرێم ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠٠٥، سەرۆکی هەرێم و سەرۆکوەزیران بە ڕێگای دەنگی زۆرینەی پەرلەمان دیاری دەکرێن². بەم پێیە، قەیرانەکە زیاتر لەوەی یاسایی بێت، قەیرانی سیاسییە لە نێوان هێزە براوەکاندا.

هەڵسەنگاندنی بژاردەکانى چارەسەرکردن
بژاردەى پێکهێنانی حکومەت لە ڕێگەی ڕێککەوتن: ئەم بژاردەیە سروشتیترین چارەسەرە، چونکە سیستمی سیاسی هەرێم لە بنەڕەتدا سیستمی هاوبەشییە. لێکەوتە یاسایی و سیاسییەکانى ئەم بژاردەیە بریتیە پاراستنی دامەزراوە دەستوورییەکان، نەهێشتنی بۆشایی دەسەڵات و پاراستنی پێگەی هەرێم لە سیستمی فیدراڵی عێراق. بەڵام ئەم بژاردەیە پێویستی بە شەفافکردنی دابەشکردنی دەسەڵات، کەمکردنەوەی قۆرخکاری سیاسی و دروستکردنی میکانیزمی متمانەی نێوان لایەنەکان هەیە.
بژاردەى هەڵبژاردنی پێشوەختە (هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان): بەپێی یاسای سەرۆکایەتی هەرێم، هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان لە هەندێک حاڵەتدا دەکرێت، بەڵام بە مەرجی دیاریکراو، بەڵام ئەمە ڕێگایەکی کاتییە، نە چارەسەری بنەڕەتی، مەترسی دووبارەبوونەوەی هەمان کێشە هەیە و تێچووی دارایی و سیاسیی زۆرە.
بژاردەى پەنابردن بۆ دادگای باڵای فیدراڵی: بەپێی مادەی (٩٣)ی دەستووری عێراق، دادگای باڵای فیدراڵی دەسەڵاتی یەکلاکردنەوەی ناکۆکییە دەستوورییەکان هەیە و دەکرێت فشار بخاتە سەر هێزە سیاسییەکان، بەڵام دەسەڵاتی ناوەند زیاد دەکات، و ئەگەر هەیە دەسەڵاتى هەرێم کەم بکاتەوە.
سیستمی دوو ئیدارەیی: ئەم بژاردەیە لە ڕووی مێژووییەوە لە نێوان ١٩٩٦–٢٠٠٥ بوونى هەبووە، ئەگەرچی ئەم بژاردەیە کەم تا زۆر لە ئێستادا بوونى هەیە، بەڵام بە قبووڵکردنى دابەشبوونەکە بە فەرمی، دەبێتە هۆى لاوازکردنی یەکگرتوویی سیاسی و زیان بە پێگەی نێودەوڵەتی هەرێم.

شیکاری ستراتیژی
 لە ڕوانگەی زانستیی سیاسەتی گشتی، باشترین بژاردە ئەو بژاردەیەیە کە کەمترین تێچووی سیاسی هەبێت، زامنی پاراستنی یەکپارچەیی دامەزراوەکان بێت و زیادترین دەرفەت بۆ سەقامگیری دروستبکات. بە پێی ئەم پێوەرە ڕێککەوتنی نێوان هێزە سەرەکییەکان باشترین ئەنجام دەدات بەدەستەوە، بەڵام بژاردەکانى پەنابردن بۆ دادگای فیدراڵی و هەڵبژاردنی پێشوەختە کە بژاردەی دووەم و سێیەمن چارەسەرى دۆخەکە ناکەن و سیستمی دوو ئیدارەییش کە دوا بژاردەیە مەترسیدارترینیانە.

ئەنجام
قەیرانی پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان زیاتر لەوەی کێشەی یاسایی بێت، کێشەی متمانە و شەراکەتە. بەهۆی ئەوەی سیستمی سیاسی هەرێم لەسەر هاوبەشبوون دامەزراوە، هیچ چارەسەرێک بەبێ ڕێککەوتنی سیاسی ناتوانێت سەقامگیری دروست بکات، بۆیە باشترین ڕێگا ئەوەیە کە هێزە سیاسییەکان بگەڕێنەوە بۆ شەراکەتی ڕاستەقینە، ڕاگرتنى هاوسەنگی لە دەسەڵات، ڕێکخستنی نوێی دامەزراوەکان و پاراستنی یەکگرتوویی دەستووری هەرێم.




سەرچاوەکان
یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ژمارە (١)ی ساڵی ١٩٩٢ی هەموارکراو، مادەی ٤٨.
یاسای سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠٠٥، مادە ٥ و مادە ١٠.
هەمان سەرچاوە، بڕگەکانی پەیوەندیدار بە هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان.
دەستووری عێراق ساڵی ٢٠٠٥، مادەی ٩٣ (دەسەڵاتی دادگای باڵای فیدراڵی).